Khi chưa biết mình hay người nhà nên khám khoa nào, hãy hỏi một bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình trước: họ là người dẫn đường, nghe toàn bộ câu chuyện rồi cho biết nên khám trực tiếp ở đâu, chuyên khoa nào. Khi đã có chẩn đoán và đang theo một bác sĩ chuyên khoa, câu hỏi về bệnh đó nên quay về chính chuyên khoa ấy. Còn câu hỏi về cách uống, bảo quản thuốc đã được kê, hay lo các loại thuốc từ nhiều nơi uống chung có ổn không, dược sĩ là người nên hỏi.
Trước mọi lựa chọn đó là một lằn ranh: đau ngực, khó thở, yếu hay liệt nửa người, méo miệng, nói khó đột ngột, chảy máu không cầm, co giật, lơ mơ, trẻ nhỏ sốt li bì hay bỏ bú, người có ý nghĩ tự hại. Gặp những dấu hiệu này thì gọi số cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất, không đặt lịch gọi online, không chờ tới giờ hẹn.
Trước khi chọn ai: tách việc khẩn cấp ra khỏi việc cần hỏi
Phần lớn người đọc bài này đang ở tình huống không gấp: triệu chứng kéo dài vài tuần mà chưa đi khám, cha mẹ có nhiều bệnh nền đang uống thuốc từ nhiều nơi, kết quả khám cũ có chỗ không hiểu. Đó là những việc mà một cuộc gọi đúng người giúp bạn tiết kiệm nhiều công đi lại.
Nhưng người chăm sóc hay mắc một lỗi: vì đã quen hỏi bác sĩ qua điện thoại, khi người nhà có dấu hiệu nặng lên đột ngột cũng mở ứng dụng ra đặt lịch. Cuộc gọi tham vấn không có xe, không có máy đo, không có người đỡ bệnh nhân. Hãy dán danh sách dấu hiệu cấp cứu ở chỗ cả nhà thấy, và thống nhất trước: gặp dấu hiệu nào trong danh sách là gọi số cấp cứu hoặc đưa đi ngay.
Một trường hợp nữa cũng không chờ lịch: khi bác sĩ đã dặn tái khám trực tiếp, hay dặn "nếu thấy thế này thì đến viện ngay". Lời dặn đó đứng trên mọi cuộc gọi tư vấn sau này. Gọi từ xa không thay cho lần khám trực tiếp mà bác sĩ điều trị đã hẹn.
Mỗi người hợp với loại câu hỏi nào
Bác sĩ đa khoa, bác sĩ gia đình: câu hỏi "bắt đầu từ đâu". Hợp khi triệu chứng chưa rõ thuộc cơ quan nào, khi người bệnh có nhiều bệnh cùng lúc, hay khi bạn cần ai đó nhìn tổng thể. Họ thường không thay cho chuyên khoa, nhưng giúp bạn đi đúng cửa ngay lần đầu.
Bác sĩ chuyên khoa: câu hỏi "bệnh này theo dõi thế nào". Hợp khi đã có chẩn đoán hoặc đã biết rõ vấn đề nằm ở đâu. Nếu hỏi một bác sĩ chuyên khoa không phải người đang điều trị, đó là xin ý kiến thứ hai; khi đó cần mang theo hồ sơ của lần khám trước.
Dược sĩ: câu hỏi về thuốc đã được kê. Uống lúc nào, uống cùng bữa hay không, quên một lần thì làm gì, bảo quản ra sao, các thuốc từ nhiều nơi kê có nên hỏi lại bác sĩ không. Dược sĩ không chẩn đoán và không thay bác sĩ quyết đổi thuốc.
Chuyên gia tâm lý và bác sĩ tâm thần: hai nghề khác nhau. Theo nguyên lý chung, bác sĩ tâm thần là bác sĩ y khoa, được khám, chẩn đoán và kê đơn; chuyên gia tâm lý làm việc bằng trò chuyện, đánh giá tâm lý và không kê đơn. Khi chưa rõ nên bắt đầu ở đâu, một bác sĩ có thể giúp bạn định hướng. Có ý nghĩ tự hại hay nguy hiểm cho người khác thì gọi cấp cứu, không chờ chọn người.
Bảng: tình huống và người nên hỏi trước
Bảng chỉ để định hướng nên hỏi ai, không phải để đoán bệnh. Mọi dòng đều có chung một điều kiện: nếu xuất hiện dấu hiệu cấp cứu thì bỏ qua bảng, gọi số cấp cứu.
| Tình huống | Hỏi ai trước | Chuẩn bị gì trong tay | Khi nào chuyển hướng |
|---|---|---|---|
| Khó chịu kéo dài, chưa rõ khám khoa nào | Bác sĩ đa khoa, bác sĩ gia đình | Diễn biến theo ngày, điều gì làm đỡ hay nặng hơn | Bác sĩ khuyên khám trực tiếp chuyên khoa nào thì đi theo |
| Cha mẹ uống thuốc từ ba nơi khám | Dược sĩ, rồi bác sĩ điều trị chính | Ảnh chụp mọi vỏ hộp, đơn thuốc, giờ uống hiện tại | Dược sĩ thấy cần hỏi bác sĩ thì mang danh sách đó đi |
| Đã có chẩn đoán, muốn hỏi cách chăm ở nhà | Bác sĩ chuyên khoa đang theo | Giấy ra viện, lời dặn, câu hỏi ghi sẵn | Triệu chứng mới hoặc nặng lên thì khám trực tiếp |
| Kết quả khám cũ có chỗ không hiểu | Bác sĩ đã chỉ định hoặc đã đọc kết quả đó | Bản chụp kết quả, ngày làm, lời dặn kèm theo | Khi muốn ý kiến khác: chuyên khoa khác, mang đủ hồ sơ |
| Buồn bã, mất ngủ kéo dài, ảnh hưởng việc làm | Bác sĩ hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa phù hợp để định hướng | Mô tả sinh hoạt bị ảnh hưởng thế nào, từ bao giờ | Có ý nghĩ tự hại: gọi cấp cứu ngay |
| Trẻ nhỏ có biểu hiện lạ nhưng vẫn chơi, ăn uống được | Bác sĩ nhi | Nhiệt độ đo kèm giờ, ăn uống, ngủ, đi vệ sinh | Sốt li bì, bỏ bú, co giật, khó thở: cấp cứu |
Cột "Chuẩn bị gì trong tay" là phần làm cuộc gọi đáng tiền. Bác sĩ hay dược sĩ trả lời chính xác hơn rất nhiều khi bạn đọc được ngày giờ và tên thuốc từ vỏ hộp thay vì nhớ đại khái.
Ví dụ: cô Lan chăm mẹ uống thuốc từ ba nơi khám
Mẹ cô Lan ngoài bảy mươi, khám ở ba nơi khác nhau cho ba bệnh, mỗi nơi kê một đơn. Gần đây bà hay mệt buổi chiều. Cô Lan không biết nên hỏi ai: bác sĩ nào trong ba người, hay đi khám thêm nơi thứ tư.
Cô làm theo thứ tự này. Trước hết cô chụp ảnh mọi vỏ hộp thuốc bà đang dùng, ghi giờ uống thực tế mỗi ngày, ghi lại những buổi bà mệt kèm giờ và bà đã ăn uống gì. Sau đó cô hỏi dược sĩ: với danh sách thuốc từ ba nơi này, có điều gì cô nên mang đi hỏi lại bác sĩ không. Dược sĩ không nói nguyên nhân bà mệt, chỉ chỉ ra vài chỗ nên hỏi bác sĩ điều trị chính và dặn đừng tự bớt hay thêm thuốc.
Cuối cùng cô đặt lịch với bác sĩ điều trị chính, mang theo cả danh sách và lời dặn của dược sĩ. Cuộc khám đi thẳng vào việc vì mọi thông tin đã nằm trên một trang giấy. Cô Lan cũng thống nhất với anh chị em: nếu bà đột ngột khó thở, đau ngực hay nói khó thì không gọi hỏi ai, gọi số cấp cứu ngay.
Mẫu câu mở đầu khi chưa biết khám khoa nào
Khi gọi cho bác sĩ đa khoa để hỏi đường, câu mở đầu nên cho bác sĩ biết ngay ba điều: ai đang gặp chuyện, chuyện kéo dài bao lâu, và bạn mong cuộc gọi giúp được gì. Đừng mở đầu bằng tên bệnh bạn đã đọc trên mạng, vì nó kéo cả cuộc gọi đi theo hướng đó. Mẫu:
"Dạ chào bác sĩ, em gọi hỏi cho mẹ em, bảy mươi hai tuổi. Khoảng ba tuần nay mẹ hay mệt vào buổi chiều, mẹ đang uống thuốc của ba nơi khám, em đã chụp đủ vỏ hộp và ghi giờ uống. Em chưa biết nên đưa mẹ khám lại ở đâu, chuyên khoa nào. Em mong bác sĩ nghe qua và cho em biết nên đưa mẹ đi khám trực tiếp ở đâu, và trước khi đi em cần ghi chép thêm gì ạ."
Sau câu mở đầu, để bác sĩ hỏi. Họ sẽ hỏi những điều họ cần để định hướng, và bạn có sẵn ghi chép để trả lời. Gần cuối cuộc gọi, nhắc lại lời dặn bằng câu của mình: "Dạ, vậy em hiểu là nhà em nên đưa mẹ khám trực tiếp ở…, mang theo…, và nếu mẹ có dấu hiệu… thì đi cấp cứu ngay, đúng không ạ?"
Những cái sai hay gặp khi tự chọn người để hỏi
Tự chọn chuyên khoa theo tên bệnh đọc trên mạng. Người bệnh hay người nhà đọc vài bài rồi đặt lịch thẳng với một chuyên khoa. Nếu đoán sai, cuộc gọi kết thúc bằng lời khuyên đi chỗ khác, và bạn mất thêm một lượt. Khi chưa chắc, bắt đầu với bác sĩ đa khoa thường nhanh hơn.
Hỏi dược sĩ để thay cho việc đi khám. Dược sĩ giúp nhiều về thuốc đã kê, nhưng không khám được. Mô tả triệu chứng mới rồi xin "thuốc gì uống cho đỡ" là đẩy dược sĩ vào việc ngoài phần của họ, và dễ che mất dấu hiệu cần khám.
Mỗi lần một người hỏi, không ai giữ bức tranh chung. Cha mẹ già khám nhiều nơi, mỗi người con hỏi một bác sĩ, không ai biết người kia đã được dặn gì. Nên giao cho một người trong nhà giữ một trang ghi chép chung về thuốc, lịch khám và lời dặn.
Giấu bớt chi tiết vì ngại. Uống thêm thuốc tự mua, bỏ thuốc vài hôm, dùng kèm sản phẩm khác: những điều này người bệnh hay giấu, nhưng lại là thứ bác sĩ, dược sĩ cần biết nhất. Kể thẳng giúp lời khuyên an toàn hơn.
Dùng cuộc gọi online cho tình huống cấp cứu. Đã nói ở trên nhưng đáng nhắc lần nữa vì đây là sai lầm đắt nhất: dấu hiệu cấp cứu thì gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, không chờ giờ hẹn nào.
Câu hỏi thường gặp
Chưa biết khám khoa nào thì nên hỏi ai đầu tiên?
Nên hỏi bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình. Họ nghe toàn bộ câu chuyện rồi định hướng nên khám trực tiếp chuyên khoa nào. Nếu có dấu hiệu cấp cứu thì không hỏi ai cả, gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Dược sĩ trả lời được những câu hỏi gì?
Dược sĩ hợp với câu hỏi về thuốc đã được kê: cách uống, giờ uống, bảo quản, quên liều thì làm gì, nhiều thuốc từ nhiều nơi có điều gì cần hỏi lại bác sĩ. Dược sĩ không chẩn đoán và không thay bác sĩ quyết đổi thuốc.
Có nên hỏi bác sĩ online khi người nhà đột ngột khó thở không?
Không. Khó thở, đau ngực, yếu nửa người, nói khó đột ngột, co giật hay lơ mơ là lúc gọi số cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Cuộc gọi tham vấn không thay được xe cấp cứu.
Bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý khác nhau thế nào?
Theo nguyên lý chung, bác sĩ tâm thần là bác sĩ y khoa, được khám, chẩn đoán và kê đơn, còn chuyên gia tâm lý làm việc bằng trò chuyện và đánh giá tâm lý, không kê đơn. Có ý nghĩ tự hại thì gọi cấp cứu ngay.
Có nên hỏi bác sĩ khác khi bác sĩ đang điều trị đã dặn tái khám không?
Lời dặn tái khám của bác sĩ đang điều trị nên được làm theo trước. Nếu muốn nghe thêm ý kiến khác, hãy mang đủ hồ sơ, đơn thuốc và lời dặn cũ, và nói rõ bạn đang xin ý kiến thứ hai.
Cần chuẩn bị gì khi gọi hỏi cho cha mẹ già?
Ảnh chụp mọi vỏ hộp thuốc, giờ uống thực tế, diễn biến theo ngày, các lần khám gần đây và lời dặn của bác sĩ. Ghi lên một trang giấy để đọc trong cuộc gọi, tránh nhớ đại khái.