Sau mỗi câu trả lời quan trọng, hãy hỏi thêm một câu: "Anh chắc đến mức nào ạ, và điều đó còn phụ thuộc vào gì?" Câu này tách lời chuyên gia thành hai phần: phần họ nói được ngay dựa trên điều bạn kể, và phần còn chờ xem giấy tờ, chờ khám, chờ đến tận nơi. Biết rõ hai phần đó, bạn mới biết mình nên làm ngay việc gì và việc gì phải đợi.
Trong cuộc gọi ngắn, chuyên gia chỉ nghe bạn kể, nhìn vài tấm ảnh, đọc lướt vài trang. Lời họ nói ra là ý kiến dựa trên chừng đó dữ kiện. Người hỏi thường ghi lại như thể đó là kết luận cuối cùng, rồi làm theo một cách quá tự tin hoặc thất vọng khi thực tế khác đi. Hỏi mức chắc chắn là cách bảo vệ chính mình khỏi chuyện đó, và cũng là cách tôn trọng giới hạn mà chuyên gia nghiêm túc luôn tự đặt ra.
Vì sao chuyên gia giỏi hay nói "còn tuỳ"
Người hỏi thường khó chịu khi nghe "còn tuỳ", như thể chuyên gia đang né. Thật ra đó thường là dấu hiệu của người làm nghề cẩn thận. Luật sư chưa đọc toàn bộ hợp đồng thì không thể nói chắc một điều khoản có lợi hay bất lợi. Chuyên gia thuế chưa xem sổ sách thì không thể nói số liệu của bạn đúng hay sai. Bác sĩ chưa khám thì không thể khẳng định qua lời kể. Kỹ sư chưa thấy tận mắt thì không thể kết luận một vết nứt có đáng lo hay không.
Vấn đề không phải chữ "tuỳ", mà là "tuỳ" mà không nói tuỳ vào cái gì. Đó là chỗ bạn hỏi tiếp. Mỗi chữ "tuỳ" nên được đổi thành một danh sách cụ thể: tuỳ hợp đồng có điều khoản nào, tuỳ chứng từ có đủ không, tuỳ kết quả khám, tuỳ thợ mở ra thấy gì.
Ngược lại, hãy dè chừng một chút khi ai đó nói chắc chắn quá sớm, khi mới nghe hai câu kể và chưa xem gì. Có thể họ đúng, nhưng bạn không có cách nào biết họ đúng vì hiểu việc hay vì muốn bạn yên tâm. Câu hỏi mức chắc chắn giúp cả trong trường hợp này: người nghiêm túc sẽ tự hạ mức chắc chắn xuống khi được hỏi thẳng.
Bốn mức chắc chắn và việc nên làm với từng mức
Bạn có thể nhờ chuyên gia xếp câu trả lời của họ vào một trong bốn mức dưới đây. Nhiều người thấy dễ trả lời hơn khi có sẵn khung.
| Mức | Chuyên gia thường nói | Nghĩa là | Bạn nên làm |
|---|---|---|---|
| Gần như chắc | "Việc này thì rõ ràng, em cứ làm" | Không phụ thuộc chi tiết nào còn thiếu | Làm theo, ghi lại lời dặn |
| Chắc nếu đúng như em kể | "Nếu đúng như em nói thì…" | Dựa hoàn toàn vào lời kể; nếu kể thiếu thì có thể sai | Kiểm lại dữ kiện mình đã kể, nhất là ngày tháng, con số |
| Cần xem thêm | "Phải xem giấy tờ, xem sổ, xem ảnh rõ hơn mới nói được" | Có một hai dữ kiện quyết định chưa có | Hỏi cần xem cái gì, gửi thế nào, có tính thêm phí đọc không |
| Cần gặp hoặc đến tận nơi | "Cái này phải khám trực tiếp, phải có người đến xem" | Không thể đánh giá từ xa | Hỏi nên gặp ai, mang gì, đi khi nào; không cố hỏi thêm qua máy |
Mức thứ hai là mức dễ bị nhầm nhất. Nghe "nếu đúng như em kể" rất giống "chắc chắn". Khi gặp mức này, hãy đọc lại cho chuyên gia những dữ kiện quan trọng mình đã kể, để chắc là không có chỗ nào kể sai hoặc thiếu.
Mẫu câu hỏi mức chắc chắn
Những câu dưới đây hỏi được mà không khiến chuyên gia thấy bị nghi ngờ. Điểm chung là chúng hỏi về điều kiện, không hỏi "anh có chắc không" một cách trống trơn.
- "Dạ, cái này anh thấy chắc chắn rồi hay còn phụ thuộc vào giấy tờ nào ạ?"
- "Nếu em kể thiếu điều gì thì câu trả lời có thể đổi ở chỗ nào ạ?"
- "Có điều gì em nên kiểm lại trước khi làm theo không ạ?"
- "Phần nào anh nói được qua điện thoại, phần nào phải xem trực tiếp mới nói được ạ?"
- "Nếu anh xem được (giấy tờ, ảnh, sổ) thì anh có thể trả lời chắc hơn không, và em gửi thế nào ạ?"
- "Trong những điều anh vừa dặn, cái nào em làm ngay được, cái nào nên đợi ạ?"
Bạn không cần dùng cả sáu câu trong một cuộc gọi; chọn hai câu hợp giọng mình và ghi sẵn ở góc giấy. Câu cuối là câu đáng hỏi nhất ở cuối mỗi chủ đề. Nó biến mức chắc chắn thành thứ tự hành động: việc chắc thì làm ngay, việc còn tuỳ thì chờ thêm dữ kiện.
Ví dụ: anh Minh và câu "chắc không sao đâu"
Anh Minh gọi cho một kỹ sư vì vết nứt chạy chéo ở góc cửa sổ tầng hai. Sau khi xem vài tấm ảnh, kỹ sư nói: "Nhìn ảnh thì có vẻ chỉ ở bề mặt." Anh Minh nghe thành "chắc không sao đâu", định cúp máy và gọi thợ sơn.
May là anh nhớ câu đã ghi sẵn: "Dạ, anh nhìn ảnh thì thấy vậy, nhưng còn tuỳ vào điều gì ạ?" Kỹ sư nói thêm: ảnh chỉ cho thấy bề mặt; cần biết vết nứt có dài ra theo thời gian không, cửa sổ có bị kẹt không, có vết nứt tương tự ở tầng dưới không. Nếu có một trong mấy dấu hiệu đó thì phải mời người có chuyên môn đến xem tận nơi trước khi sơn lại.
Anh Minh ghi ba dấu hiệu, đánh dấu đầu vết nứt bằng bút chì kèm ngày, hẹn hai tuần sau chụp lại. Lời kỹ sư không thay đổi, nhưng cách anh hiểu lời đó thay đổi hoàn toàn: từ một kết luận thành một ý kiến sơ bộ có điều kiện.
Một lưu ý đi kèm: nếu vết nứt đang mở rộng nhanh, có tiếng kêu lạ, trần võng hay tường nghiêng, đó là sự cố đang xảy ra. Rời khỏi chỗ nguy hiểm, ngắt điện khu vực nếu làm được an toàn và gọi lực lượng cứu nạn, không đặt lịch gọi tham vấn.
Khi câu trả lời nghe quá chắc, quá sớm
Chuyên gia hứa kết quả trước khi xem giấy tờ. Ví dụ "vụ này chắc chắn được", "sổ sách thế này là không sao", "uống cái này là khỏi". Hỏi lại nhẹ nhàng: "Dạ, anh chưa xem giấy tờ mà đã thấy chắc như vậy là dựa vào điều gì ạ?" Người nghiêm túc sẽ giải thích hoặc tự điều chỉnh mức chắc chắn.
Câu trả lời chắc nhưng dựa trên một dữ kiện bạn chưa chắc. Đôi khi chuyên gia nói chắc vì bạn đã kể một ngày tháng, một con số bằng giọng rất chắc, trong khi chính bạn cũng không nhớ rõ. Lúc đó hãy nói lại: "Dạ, ngày đó em không chắc lắm, nếu lệch vài tháng thì điều anh nói có đổi không ạ?" Độ chắc của lời khuyên không thể cao hơn độ chắc của dữ kiện bạn đưa.
Câu trả lời không có điều kiện nào. Gần như không có việc pháp lý, thuế, sức khoẻ hay nhà cửa nào mà kết quả không phụ thuộc gì. Khi không nghe thấy chữ "nếu" nào, hãy chủ động hỏi: "Có trường hợp nào thì điều anh nói không còn đúng không ạ?"
Mình muốn nghe chắc chắn đến mức tự nghe thành chắc chắn. Đây là bẫy nằm ở phía người hỏi. Người đang lo thường nghe "có vẻ ổn" thành "ổn rồi". Đọc lại câu chuyên gia vừa nói, đúng từng chữ, trước khi ghi vào sổ.
Hỏi mức chắc chắn trong việc sức khoẻ
Hỏi bác sĩ phân biệt lời dặn chung và lời dặn riêng. Có những điều bác sĩ dặn cho hầu hết mọi người, và có những điều dặn riêng cho trường hợp đã khám. Câu hỏi: "Điều này bác sĩ dặn chung hay dặn riêng cho mẹ em ạ?" giúp bạn biết lời nào cần làm đúng từng chi tiết.
Hỏi điều gì sẽ làm lời dặn thay đổi. "Nếu có thêm dấu hiệu gì thì lời dặn này không còn đúng nữa ạ?" Câu trả lời cho bạn biết lúc nào phải gọi lại hoặc đi khám.
Đừng ép bác sĩ chẩn đoán qua máy. Khi bác sĩ nói cần khám trực tiếp, đó là mức chắc chắn thấp nhất của cuộc gọi, và là câu trả lời đúng. Hỏi nên khám ở đâu, mang gì, đi trong khoảng thời gian nào.
Khẩn cấp thì không hỏi mức chắc chắn. Nếu đang có đau ngực, khó thở, yếu hay liệt nửa người, nói khó đột ngột, co giật, lơ mơ, chảy máu không cầm hay trẻ nhỏ sốt li bì, hãy gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, không đặt lịch gọi online.
Ghi mức chắc chắn vào sổ ngay trong cuộc gọi
Cách ghi đơn giản nhất là đánh ký hiệu bên cạnh mỗi lời dặn. Sau cuộc gọi, nhìn ký hiệu là biết việc nào làm ngay.
- Ghi lời dặn thành một câu ngắn, bắt đầu bằng động từ.
- Bên lề trái, ghi một chữ cái: C cho chắc, K cho chắc nếu đúng như kể, X cho cần xem thêm, G cho cần gặp hoặc đến tận nơi.
- Với chữ K, ghi thêm dữ kiện mình đã kể mà lời dặn dựa vào, để sau kiểm lại.
- Với chữ X, ghi cần xem cái gì và đã hẹn gửi lúc nào.
- Với chữ G, ghi gặp ai, mang gì, trong bao lâu.
Cách ghi này còn giúp khi bạn kể lại cho người nhà. Thay vì nói "luật sư bảo thế này", bạn nói "luật sư bảo thế này, nếu hợp đồng đúng như mình kể". Người nghe hiểu đúng mức độ, và không ai hành động quá tay dựa trên một ý kiến sơ bộ.
Sau vài tuần, khi đã có thêm giấy tờ hoặc đã đi khám, đã có thợ đến xem, hãy mở lại sổ và đổi ký hiệu: chữ X thành C nếu đã có câu trả lời chắc, chữ G thành gạch ngang nếu đã gặp xong. Một trang sổ được cập nhật như vậy cho bạn thấy việc đang đi tới đâu mà không phải nhớ lại từng cuộc gọi.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi chuyên gia chắc đến đâu có bị coi là không tin họ không?
Không, nếu bạn hỏi về điều kiện thay vì hỏi trống trơn. Câu hỏi còn phụ thuộc vào điều gì cho thấy bạn hiểu giới hạn của cuộc gọi ngắn, và chuyên gia nghiêm túc thường thấy dễ chịu khi được hỏi như vậy.
Chuyên gia nói gì cũng còn tuỳ thì cuộc gọi có đáng tiền không?
Đáng, nếu mỗi chữ tuỳ được đổi thành danh sách điều kiện cụ thể. Bạn mang về được việc cần kiểm, giấy tờ cần gửi và người cần gặp. Nếu chuyên gia không chịu nói tuỳ vào điều gì, đó mới là điều đáng lo.
Có nên đòi chuyên gia cam kết bằng văn bản cho chắc không?
Có thể xin chuyên gia tóm tắt lời khuyên bằng văn bản nếu họ nhận làm việc đó, và hỏi trước có tính thêm phí không. Văn bản tóm tắt vẫn là ý kiến dựa trên dữ kiện bạn đưa, không phải cam kết về kết quả.
Khi hai lời dặn có mức chắc chắn khác nhau thì làm cái nào trước?
Làm những việc chắc chắn và không gây hại trước, như giữ giấy tờ, ghi lại diễn biến, theo dõi dấu hiệu. Những việc khó đảo ngược như ký giấy, trả tiền, đập tường, đổi cách dùng thuốc thì chờ tới khi đủ dữ kiện.
Mức chắc chắn thấp có phải là chuyên gia kém không?
Thường là ngược lại. Mức chắc chắn phụ thuộc vào dữ kiện có trong tay, không phụ thuộc vào tài năng. Một người giỏi nói rõ mình cần thêm gì; người kém thận trọng mới hay nói chắc khi chưa xem gì.
Có cần hỏi mức chắc chắn cho mọi câu trả lời không?
Không cần. Chỉ hỏi với câu trả lời dẫn tới việc quan trọng: ký, trả tiền, nộp giấy, đi khám hay không, sửa nhà hay không. Câu trả lời mang tính giải thích chung thì không cần hỏi thêm.