Khi việc của bạn còn mơ hồ, chưa biết nó thuộc lĩnh vực nào hay vấn đề chính nằm ở đâu, hãy gọi người biết rộng trước: luật sư làm nhiều mảng, bác sĩ đa khoa, kỹ sư xây dựng tổng hợp, kế toán quen nhiều loại hình. Họ giúp khoanh vùng. Khi việc đã rõ, đã biết đúng câu hỏi nằm trong mảng nào, hãy gọi người biết sâu đúng mảng đó, vì họ trả lời được những chi tiết mà người biết rộng chỉ nói chung.
Gọi người chuyên sâu quá sớm thì dễ thành trả phí cho người giỏi một việc mà việc của bạn lại không hẳn thuộc về đó. Gọi người tổng quát quá lâu thì dễ dừng ở những câu trả lời đúng mà chưa đủ. Bài này giúp bạn nhận ra mình đang ở bước nào, và kiểm xem người mình định gọi có thật sự sâu ở mảng đó không.
Hai kiểu người, hai việc khác nhau
Người biết rộng giỏi ở chỗ nhận ra một câu chuyện lộn xộn thật ra có mấy vấn đề, cái nào gấp, cái nào thuộc nghề nào. Một bác sĩ đa khoa nghe triệu chứng và biết nên hướng về chuyên khoa nào. Một luật sư làm nhiều mảng nghe chuyện tranh chấp và nhận ra phần nào là hợp đồng, phần nào là đất đai, phần nào là lao động. Họ là người vẽ bản đồ.
Người biết sâu giỏi ở chỗ đã gặp hàng trăm trường hợp gần giống của bạn trong một mảng hẹp. Họ biết những chỗ hay vướng, những giấy tờ hay thiếu, những câu hỏi mà người ngoài nghề không nghĩ ra. Họ là người dẫn đường trên một con đường cụ thể, nhưng không phải lúc nào cũng là người giỏi nhất để cho bạn biết nên đi đường nào.
Trên thực tế, nhiều người làm cả hai: một luật sư có thể làm nhiều mảng nhưng sâu hơn hẳn ở một mảng, một kỹ sư xây dựng có thể nhận xem đủ thứ nhưng quen nhất với nhà phố cải tạo. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "người này tổng quát hay chuyên sâu", mà là "với việc của mình, người này đang đứng ở vai nào". Cùng một người có thể là người vẽ bản đồ cho việc này và là người dẫn đường cho việc khác.
Không kiểu nào giỏi hơn kiểu nào. Điều quan trọng là gọi đúng người cho đúng bước, và không đòi người vẽ bản đồ phải dẫn đường từng bước, hay người dẫn đường phải vẽ cả bản đồ.
Bảng: dấu hiệu bạn đang ở bước khoanh vùng hay bước đi sâu
Đọc từng dòng và đếm xem việc của mình rơi vào cột nào nhiều hơn.
| Dấu hiệu | Đang ở bước khoanh vùng | Đã tới bước đi sâu |
|---|---|---|
| Câu hỏi bạn viết ra | Rộng: "em nên làm gì với chuyện này" | Hẹp: "điều khoản này áp vào trường hợp em thế nào" |
| Lĩnh vực | Chưa chắc thuộc luật, thuế hay kỹ thuật | Đã biết rõ thuộc mảng nào |
| Giấy tờ trong tay | Lộn xộn, chưa biết cái nào quan trọng | Đã biết giấy nào là chính |
| Đã hỏi ai chưa | Chưa hỏi người có chuyên môn nào | Đã có một người định hướng |
| Điều bạn cần sau cuộc gọi | Biết nên hỏi ai, việc gì trước | Biết làm cụ thể thế nào, rủi ro chi tiết ra sao |
| Mức gấp | Có thể chờ vài ngày để hỏi đúng người | Có hạn chót gần, cần câu trả lời chi tiết ngay |
Nếu phần lớn rơi vào cột giữa, hãy bắt đầu với người biết rộng. Nếu phần lớn ở cột phải, tìm người chuyên sâu đúng mảng. Trộn lẫn hai cột, như có hạn gần mà chưa rõ lĩnh vực, thì vẫn nên khoanh vùng trước trong một cuộc ngắn, vì gọi nhầm chuyên gia sâu còn mất thời gian hơn.
Một mẹo nhỏ khi khoanh vùng: nói thẳng với người biết rộng rằng bạn gọi để định hướng. Câu "Dạ, hôm nay em chỉ cần biết việc này thuộc mảng nào và em nên tìm ai tiếp, chưa cần đi vào chi tiết" giúp họ trả lời gọn, và giúp bạn khỏi trả phí cho phần chi tiết mà người sau sẽ nói kỹ hơn.
Kiểm xem người đó có thật sự sâu ở mảng của bạn
Trên trang hồ sơ chuyên gia, chữ "chuyên sâu" xuất hiện rất nhiều, có người ghi năm sáu mảng cùng lúc. Một người hiếm khi sâu ở năm mảng. Thay vì tin dòng tự giới thiệu, hãy hỏi trong tin nhắn trước khi đặt, theo cách lịch sự mà vẫn rõ:
"Dạ, việc của em là tranh chấp tiền cọc khi thuê mặt bằng kinh doanh. Anh chị cho em hỏi trong công việc thường ngày, loại việc này anh chị gặp nhiều không, và nếu anh chị thấy việc này hợp với người khác hơn thì anh chị cứ nói thẳng để em tìm đúng người ạ."
Người thật sự sâu thường trả lời cụ thể: gặp nhiều hay ít, hay vướng ở đâu, cần bạn gửi gì. Người biết rộng trung thực sẽ nói việc này họ định hướng được nhưng nếu đi sâu thì nên tìm người chuyên. Cả hai câu trả lời đều tốt. Câu trả lời đáng ngại là "việc gì cũng làm được" mà không hỏi lại bạn điều gì.
Một câu hỏi kiểm khác, dùng được ở phút đầu cuộc gọi: hỏi họ trong loại việc này, người hỏi thường vướng nhất ở đâu. Người đã làm nhiều sẽ trả lời ngay bằng chi tiết rất cụ thể, kiểu giấy tờ hay thiếu, bước hay bị bỏ qua. Người mới hoặc không quen mảng đó thường trả lời bằng những câu chung chung mà ai đọc qua tài liệu cũng nói được. Câu hỏi này không làm ai phật ý, vì nó cũng là câu bạn thật sự cần biết.
Phần chức danh, chứng chỉ hành nghề thì kiểm ở nguồn chính thức như tổ chức nghề nghiệp, cơ quan cấp phép; còn năm kinh nghiệm hay số vụ đã làm thường là thông tin tự khai, nên đọc như lời giới thiệu chứ không phải bằng chứng.
Ba lĩnh vực, ba ví dụ về thứ tự hợp lý
Pháp lý: anh Minh và căn nhà thừa kế. Anh Minh cùng các anh chị em có căn nhà của bố mẹ để lại, có người muốn bán, có người muốn ở, giấy tờ nhà cũ. Anh gọi một luật sư làm nhiều mảng trước để biết việc nhà mình gồm những phần nào, phần nào phải cả nhà thống nhất. Khi đã rõ vướng chính nằm ở giấy tờ nhà đất, anh mới tìm luật sư chuyên mảng đất đai cho cuộc gọi thứ hai.
Sức khoẻ: cô Lan hỏi cho mẹ. Mẹ cô Lan có nhiều bệnh nền. Cô bắt đầu với bác sĩ gia đình để có cái nhìn chung, rồi mới đưa mẹ tới chuyên khoa mà bác sĩ gợi ý. Nếu mẹ có dấu hiệu cấp cứu thì bỏ qua mọi thứ tự, gọi số cấp cứu ngay.
Nhà cửa: chú Tư và mái nhà dột. Chú Tư không biết mái dột là do mái, do máng nước hay do tường. Chú gọi một kỹ sư xây dựng tổng hợp xem ảnh để khoanh vùng, rồi mới mời đúng loại thợ hay người chuyên về chống thấm đến tận nơi. Nếu thấy trần võng xuống hay vết nứt lớn đang mở rộng, chú ra khỏi chỗ đó và gọi lực lượng cứu nạn, không gọi tham vấn.
Mẫu chuyển tiếp: từ người biết rộng sang người biết sâu
Cái lợi lớn nhất của việc gọi người biết rộng trước là bạn có một bản định hướng để đưa cho người sau. Đừng để cuộc gọi thứ hai bắt đầu lại từ đầu. Viết một tin nhắn chuyển tiếp ngắn gồm các phần sau, rồi gửi trước cho người chuyên sâu:
- Việc của em trong ba câu: ai, chuyện gì, từ bao giờ.
- Người trước đã định hướng: "Luật sư em hỏi hôm trước cho rằng vướng chính của nhà em nằm ở giấy tờ nhà đất, các phần khác cả nhà tự thống nhất được."
- Giấy tờ em gửi kèm: liệt kê từng thứ, đã che số căn cước và số tài khoản.
- Câu em cần anh chị trả lời: hai đến ba câu hẹp, xếp theo ưu tiên.
- Điều em cần quyết sau cuộc gọi: ví dụ có làm thủ tục ngay không hay chờ cả nhà họp.
Người chuyên sâu đọc tin nhắn này trong vài phút và vào việc ngay. Họ cũng có thể không đồng ý với định hướng của người trước; khi đó hãy hỏi lý do và ghi lại, đừng vội chọn bên. Việc so hai ý kiến khác nhau là một bước riêng, nên làm sau khi đã nghe đủ cả hai.
Những cái sai hay gặp
Chọn người theo độ nổi tiếng thay vì theo bước. Một chuyên gia rất nổi ở một mảng hẹp không phải lựa chọn tốt khi việc của bạn còn chưa rõ thuộc mảng nào. Cái bạn cần ở bước đầu là người chịu nghe hết câu chuyện và nói thật nó thuộc về đâu.
Dừng ở lời định hướng, không đi tiếp. Nghe người biết rộng nói "việc này nên hỏi thêm người chuyên mảng đất đai" rồi gác lại, tới khi có hạn mới vội tìm. Ghi lời định hướng thành một việc có hạn, như "trong tuần này tìm và nhắn hỏi một luật sư chuyên mảng đó".
Kể lại từ đầu với người thứ hai. Không mang theo ghi chép của cuộc gọi trước nên người thứ hai phải hỏi lại mọi thứ. Mười phút đầu của cuộc gọi chuyên sâu trôi vào việc mà bản tóm tắt chuyển tiếp làm được trong một phút đọc.
Giấu ý kiến của người trước. Có người ngại nói đã hỏi ai đó, sợ người sau phật ý. Thực ra người có chuyên môn thường muốn biết đã có ai nói gì, để trả lời đúng chỗ cần và giải thích nếu họ nghĩ khác.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gọi ngay chuyên gia chuyên sâu cho chắc không?
Chỉ nên khi bạn đã biết rõ câu hỏi thuộc mảng nào. Nếu việc còn mơ hồ, gọi người chuyên sâu dễ thành trả phí cho câu trả lời "việc này anh chị nên hỏi người khác" hoặc chỉ nhìn một góc của vấn đề.
Làm sao biết người trên trang hồ sơ có thật sự chuyên sâu không?
Hỏi trong tin nhắn trước khi đặt xem họ gặp loại việc của bạn nhiều không, và mời họ nói thẳng nếu người khác hợp hơn. Câu trả lời cụ thể, có hỏi lại bạn, là dấu hiệu tốt hơn mọi dòng tự giới thiệu.
Người biết rộng có trả lời sai hơn người chuyên sâu không?
Không hẳn. Người biết rộng thường trả lời đúng ở mức định hướng, chỉ là chưa đủ chi tiết cho bước làm cụ thể. Vấn đề chỉ xuất hiện khi bạn dùng lời định hướng như lời hướng dẫn chi tiết.
Gọi hai người thì có tốn gấp đôi không?
Có thể tốn hơn một cuộc, nhưng thường ít hơn việc gọi nhầm người chuyên sâu rồi phải gọi lại. Bản tóm tắt chuyển tiếp từ cuộc đầu giúp cuộc thứ hai ngắn hơn đáng kể.
Chứng chỉ hành nghề của chuyên gia kiểm ở đâu?
Theo nguyên lý chung, kiểm ở tổ chức nghề nghiệp hoặc cơ quan cấp phép của nghề đó, như tổ chức nghề nghiệp của luật sư, Sở chuyên ngành hay cơ quan thuế. Số năm kinh nghiệm trên trang hồ sơ thường là thông tin tự khai.