Với một cuộc gọi tham vấn ngắn, thường là không cần gửi ảnh căn cước nguyên vẹn. Chuyên gia cần hiểu việc của bạn, không cần số định danh của bạn. Trước khi gửi bất kỳ giấy tờ nào, hãy che số căn cước, số tài khoản và số thẻ, mã vạch hay mã quét trên giấy, chữ ký nếu không phải chỗ đang hỏi, và mọi thông tin của người thứ ba không liên quan. Để lại phần nội dung mà chuyên gia thật sự cần đọc.
Chỉ khi bạn đã quyết định thuê chuyên gia làm một việc chính thức, ví dụ ký hợp đồng dịch vụ, làm hồ sơ nộp cơ quan nhà nước, hay khám chữa bệnh cần định danh người bệnh, thì mới có lúc cần gửi giấy tờ tuỳ thân, qua kênh chính thức đã thoả thuận. Bài này đưa danh sách che theo từng loại giấy, cách che sao cho không khôi phục lại được, và những tình huống cần dừng lại vì người kia đòi quá mức cần.
Vì sao chuyên gia hầu như không cần số định danh cho một cuộc gọi
Một cuộc gọi tham vấn ngắn là để nghe, hỏi lại và chỉ hướng. Luật sư cần biết hợp đồng nói gì, chứ không cần số căn cước của người ký để hiểu điều khoản. Chuyên gia thuế cần biết loại thông báo và kỳ phát sinh, không cần số tài khoản ngân hàng của bạn. Bác sĩ cần diễn biến và danh sách thuốc, không cần số thẻ bảo hiểm cho một cuộc hỏi từ xa. Kỹ sư cần ảnh vết nứt, không cần giấy chứng nhận nhà có đủ số hiệu.
Mỗi con số định danh bạn gửi đi là một con số nằm lại ở máy người nhận, trong hộp thư, trong bản sao lưu, có khi trong nhóm làm việc của họ. Người nhận có thể hoàn toàn đàng hoàng, nhưng thiết bị có thể mất, tài khoản có thể bị xâm nhập. Không gửi thì không lộ, đó là cách bảo vệ đơn giản nhất.
Một điểm nữa: người hỏi thường lo lắng, muốn tỏ ra hợp tác nên gửi cho đủ. Bạn không cần chứng minh mình đáng tin bằng cách gửi căn cước. Nếu chuyên gia thật sự cần một thông tin định danh để làm việc gì đó, họ sẽ giải thích vì sao và gửi qua đâu.
Che gì trên từng loại giấy tờ
Danh sách dưới đây là điểm xuất phát. Nguyên tắc chung: che những gì dùng được để mạo danh bạn hoặc người khác, giữ lại những gì chuyên gia cần đọc để hiểu việc.
| Loại giấy | Nên che | Nên để lại |
|---|---|---|
| Căn cước, hộ chiếu, giấy phép lái xe | Gần như toàn bộ: số định danh, mã quét, ngày sinh, nơi thường trú, ảnh chân dung | Thường không cần gửi; nếu cần chỉ để lại họ tên hoặc chỉ nói bằng lời |
| Hợp đồng, giấy đặt cọc, biên nhận | Số căn cước và số điện thoại của các bên, số tài khoản nhận tiền, chữ ký nếu không phải chỗ đang hỏi | Vai trò các bên, ngày ký, điều khoản muốn hỏi, số tiền |
| Sao kê, ảnh chuyển khoản | Số tài khoản đầy đủ, số dư, các giao dịch không liên quan | Ngày, số tiền, nội dung chuyển của những giao dịch liên quan |
| Thông báo của cơ quan nhà nước | Mã số định danh, mã tra cứu hồ sơ, mã quét | Tên loại thông báo, ngày ban hành, nội dung yêu cầu, hạn trả lời |
| Giấy tờ y tế | Số thẻ bảo hiểm, mã người bệnh, địa chỉ, thông tin người nhà ở ô liên lạc | Ngày khám, nội dung bác sĩ ghi, đơn thuốc, kết quả đã có |
| Ảnh nhà, công trình | Số nhà, biển tên đường lọt vào khung, khuôn mặt người nhà, cửa sổ nhìn rõ vào nhà hàng xóm | Vị trí vết hỏng, toàn cảnh tường hay trần, vật so kích thước |
Ô cuối của bảng hay bị quên. Ảnh chụp vết nứt ngoài cổng có khi lọt cả số nhà và biển tên đường, ảnh chụp trong phòng có khi lọt ảnh gia đình treo trên tường. Trước khi gửi, phóng to từng ảnh, nhìn hết các góc.
Với giấy tờ y tế, che xong thì gửi qua kênh của cơ sở y tế hay nền tảng khám từ xa, không qua mạng xã hội. Còn nếu người bệnh đang đau ngực, khó thở, yếu nửa người, co giật hay lơ mơ, đừng mất thời gian che giấy tờ: gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, không đặt lịch gọi online.
Ảnh chụp màn hình tin nhắn: chỗ hay lộ nhất
Người ta thường cẩn thận với ảnh căn cước nhưng lại gửi ảnh chụp màn hình tin nhắn mà không nhìn kỹ. Trong một ảnh chụp màn hình có thể có số điện thoại đầy đủ của bên kia ở đầu khung, ảnh đại diện của họ, tên các cuộc trò chuyện khác trong thanh thông báo, mã xác thực vừa nhận ở góc trên, thậm chí số dư tài khoản hiện ra từ một thông báo ngân hàng đúng lúc chụp.
Trước khi chụp, tắt bớt thông báo hoặc bật chế độ không làm phiền để không có gì bật lên khung hình. Sau khi chụp, cắt ảnh chỉ giữ phần nội dung tin nhắn và dòng ngày giờ, che số điện thoại đầy đủ, chỉ để lại vai trò như "chủ nhà" hay "bên mua". Nếu tin nhắn nhắc tới một người khác không liên quan, che luôn tên người đó.
Dòng ngày giờ thì nên giữ, vì chuyên gia cần biết tin nhắn gửi lúc nào. Nếu ứng dụng nhắn tin không hiện ngày trên từng tin, ghi tay ngày giờ vào tên tệp hoặc vào bản dòng thời gian. Đừng sửa nội dung tin nhắn trên ảnh, kể cả sửa lỗi chính tả, vì tin nhắn bị chỉnh sẽ mất giá trị khi cần dùng làm dấu vết về sau.
Che sao cho không khôi phục lại được
Che sai cách thì cũng như không che. Một số cách tưởng an toàn nhưng người khác vẫn đọc lại được. Làm theo thứ tự sau:
- Làm việc trên một bản sao, không sửa vào ảnh gốc. Ảnh gốc giữ trong thư mục riêng của bạn.
- Dùng khối màu đặc, kín hoàn toàn, không dùng bút tô bán trong suốt hay hiệu ứng làm mờ nhẹ. Hiệu ứng mờ nhẹ có thể bị phục hồi, bút tô bán trong suốt thì nhìn kỹ vẫn thấy chữ.
- Với tệp văn bản, đừng chỉ vẽ một ô đen đè lên chữ rồi lưu lại. Chữ bên dưới vẫn còn và có thể chép ra được. Xoá hẳn chữ, hoặc chụp lại thành ảnh sau khi che rồi mới gửi ảnh đó.
- Sau khi che, xuất ra một tệp mới. Mở tệp mới đó, phóng to hết cỡ, kiểm từng ô che xem có lọt nét chữ nào không.
- Nếu dùng ứng dụng chỉnh ảnh, kiểm xem nó có lưu lại lịch sử chỉnh sửa cho phép hoàn tác khi người khác mở tệp không. Cách chắc nhất là chụp màn hình bản đã che rồi gửi ảnh chụp đó.
- Với giấy in, có thể che bằng giấy dán đục rồi chụp lại, đơn giản mà hiệu quả.
Có người thêm một dòng chữ mờ chéo trên ảnh giấy tờ, kiểu "chỉ dùng để hỏi tư vấn ngày…". Cách này có ích khi bạn buộc phải gửi giấy tờ tuỳ thân, vì nó làm bản chụp khó bị dùng lại vào việc khác. Với giấy tờ đã che sạch số định danh thì không bắt buộc.
Danh sách kiểm năm giây trước khi bấm gửi
Trước mỗi lần gửi, tự hỏi lần lượt và đánh dấu:
- Chuyên gia có thật sự cần tệp này cho cuộc gọi không, hay mình chỉ gửi cho đủ.
- Trên tệp có số định danh, số tài khoản, số thẻ, mã quét nào chưa che không.
- Trên tệp có thông tin của người khác, như vợ chồng, con cái, hàng xóm, đối tác, mà cuộc gọi không cần không.
- Mình đang gửi qua đúng kênh đã thoả thuận, đúng người, không phải nhóm chat.
- Mình có giữ bản sao đúng những gì đã gửi để sau này biết người kia đang cầm gì.
Năm câu này nghe như thừa, nhưng chính câu thứ ba hay cứu người gửi. Hồ sơ gia đình thường có tên, ngày sinh, bệnh tình của nhiều người. Bạn có quyền quyết định về thông tin của mình, còn thông tin của người khác thì nên hỏi họ trước, hoặc che đi.
Khi nào thì thật sự cần gửi giấy tờ tuỳ thân
Khi chuyển sang thuê dịch vụ chính thức. Ví dụ ký hợp đồng dịch vụ pháp lý, uỷ quyền làm hồ sơ, đăng ký khám chữa bệnh. Khi đó chuyên gia hay đơn vị cung cấp dịch vụ có lý do rõ để định danh bạn. Hỏi họ: cần giấy nào, gửi qua đâu, lưu ở đâu, ai được xem.
Khi nền tảng yêu cầu xác minh tài khoản. Một số nền tảng đặt lịch có bước xác minh người dùng. Việc này làm trong phần cài đặt tài khoản của nền tảng, theo hướng dẫn chính thức, không gửi trực tiếp cho chuyên gia qua tin nhắn.
Khi chuyên gia giải thích được vì sao cần. Một người làm nghề đàng hoàng sẽ nói được giấy đó để làm gì. Nếu câu trả lời là "cứ gửi đi cho chắc" hay "để anh lo hồ sơ cho nhanh", hãy hỏi thêm hoặc dừng lại.
Không bao giờ: mật khẩu, mã xác thực, mã gửi qua tin nhắn. Không có cuộc tham vấn nào cần những thứ này. Ai đòi mã xác thực để "kiểm tra hồ sơ" hay "nộp hộ" thì đó là dấu hiệu lừa, dừng ngay, dù người đó xưng là luật sư, bác sĩ hay cán bộ.
Mẫu câu từ chối gửi thêm mà không mất lòng
Đôi khi người kia đề nghị gửi thêm giấy tờ tuỳ thân trước cuộc gọi. Bạn có thể trả lời nhẹ nhàng mà rõ ràng:
- "Dạ em gửi anh bản hợp đồng đã che số căn cước và số tài khoản. Nếu sau cuộc gọi em quyết định thuê anh làm hồ sơ, em sẽ gửi giấy tờ tuỳ thân qua kênh anh chỉ định ạ."
- "Dạ cuộc gọi lần này em chỉ cần hỏi hướng làm, nên em xin phép chưa gửi ảnh căn cước. Anh cần biết thông tin gì em xin nói bằng lời ạ."
- "Dạ hồ sơ này có thông tin của mẹ em, em xin phép hỏi ý mẹ rồi gửi sau, trong cuộc gọi em sẽ mô tả lại ạ."
Người làm nghề nghiêm túc sẽ hiểu và thường còn quý sự cẩn thận này. Nếu người kia gây áp lực, doạ rằng không gửi ngay thì "không làm được" hay "sẽ mất quyền lợi", đó là lúc nên dừng và kiểm lại người đó là ai ở nguồn chính thức, như tổ chức nghề nghiệp hay cơ quan cấp phép. Nếu lỡ đã gửi ảnh căn cước cho người đáng ngờ, hãy ghi lại thời điểm, kênh đã gửi, và theo dõi các tài khoản gắn với giấy tờ đó trong những tuần sau.
Câu hỏi thường gặp
Luật sư đòi ảnh căn cước trước cuộc gọi tư vấn đầu tiên có bình thường không?
Không phải lúc nào cũng bất thường, nhưng nên hỏi vì sao cần. Với một cuộc gọi hỏi hướng làm, thường không cần. Nếu đó là thủ tục ký hợp đồng dịch vụ, hãy gửi qua kênh chính thức và hỏi rõ họ lưu ở đâu, ai xem được.
Che số căn cước bằng bút tô màu trên ảnh có đủ không?
Thường không đủ nếu đó là bút tô bán trong suốt, vì phóng to hoặc chỉnh độ sáng vẫn có thể đọc được. Dùng khối màu đặc kín hoàn toàn, rồi chụp màn hình bản đã che để gửi, như vậy chắc hơn.
Giấy tờ có tên vợ chồng, con cái thì có cần che không?
Nếu cuộc gọi không cần biết về họ, nên che. Nếu cần, có thể chỉ để lại vai trò như vợ, con lớn, thay vì họ tên và ngày sinh. Thông tin của người khác trong nhà, bạn nên hỏi ý họ trước khi gửi.
Gửi hồ sơ bệnh án cho bác sĩ từ xa thì che những gì?
Che số thẻ bảo hiểm, mã người bệnh, địa chỉ và thông tin người liên lạc. Giữ lại ngày khám, nội dung bác sĩ ghi, đơn thuốc và kết quả. Nếu người bệnh đang có dấu hiệu khẩn cấp như khó thở, đau ngực, lơ mơ, hãy gọi cấp cứu thay vì gửi hồ sơ chờ trả lời.
Lỡ gửi ảnh căn cước nguyên vẹn cho người lạ thì làm gì?
Ghi lại thời điểm và kênh đã gửi, đề nghị người nhận xoá nếu còn liên lạc được, rồi theo dõi các tài khoản ngân hàng, số điện thoại gắn với giấy tờ đó. Nếu thấy dấu hiệu bị mạo danh, báo ngân hàng, nhà mạng và cơ quan công an nơi gần nhất.