Trước khi gửi tài liệu cho một chuyên gia bạn chưa từng làm việc, hãy hỏi sáu câu: ai sẽ xem tài liệu này, tài liệu được lưu ở đâu, cuộc gọi có ghi âm hay ghi hình không, giữ bao lâu, bạn có thể đề nghị xoá không, và tài liệu có được dùng vào việc gì khác ngoài cuộc gọi của bạn không. Hỏi bằng một tin nhắn ngắn, lịch sự, trước giờ gửi.
Câu trả lời không cần dài hay trang trọng; điều đáng để ý là người kia có trả lời rõ ràng không. Một người làm nghề nghiêm túc thường đã nghĩ tới chuyện này, vì nghề của họ vốn gắn với việc giữ bí mật cho khách. Bài này giải thích vì sao mỗi câu đáng hỏi, cách hỏi không làm người kia phật lòng, khác nhau giữa gửi bản chụp và đưa bản gốc, nên chia sẻ hồ sơ sức khoẻ, hợp đồng, sổ sách tới mức nào, và cách gửi sao cho sau này còn thu hồi được.
Sáu câu hỏi và vì sao mỗi câu đáng hỏi
Ai sẽ xem tài liệu này? Có chuyên gia làm một mình, có người làm trong văn phòng có trợ lý, thư ký, người nhập liệu. Biết ai xem giúp bạn quyết định gửi tới đâu, và biết hỏi ai khi cần thu hồi.
Tài liệu được lưu ở đâu? Trên nền tảng đặt lịch, trong hộp thư của chuyên gia, trên máy của văn phòng, hay trong ứng dụng nhắn tin. Mỗi nơi có mức an toàn và cách xoá khác nhau.
Cuộc gọi có ghi âm, ghi hình không? Một số nền tảng ghi lại cuộc gọi để giải quyết khiếu nại hay kiểm chất lượng. Bạn nên biết trước, để quyết định nói tới đâu và có muốn đưa giấy tờ lên camera không.
Giữ trong bao lâu? Có nơi xoá ngay sau cuộc gọi, có nơi giữ một thời gian vì nghĩa vụ lưu hồ sơ nghề nghiệp. Không có câu trả lời đúng duy nhất, nhưng phải có câu trả lời.
Có thể đề nghị xoá không, và đề nghị bằng cách nào? Người cung cấp dịch vụ nghiêm túc sẽ nói rõ cách bạn đề nghị xoá dữ liệu. Nguyên lý chung về bảo vệ dữ liệu cá nhân là người có dữ liệu được biết dữ liệu của mình dùng vào việc gì và có quyền đề nghị xoá trong những trường hợp nhất định; chi tiết cụ thể hãy tra ở nguồn chính thức của cơ quan nhà nước.
Tài liệu có được dùng vào việc khác không? Ví dụ dùng làm ví dụ đào tạo, chia sẻ cho đồng nghiệp xin ý kiến, đưa vào công cụ phần mềm. Không phải việc nào trong số đó cũng xấu, nhưng bạn nên được biết và được hỏi ý.
Mẫu tin nhắn hỏi về lưu trữ mà không làm người kia phật lòng
Nhiều người ngại hỏi vì sợ chuyên gia nghĩ mình nghi ngờ họ. Thực ra một câu hỏi đặt đúng giọng cho thấy bạn cẩn thận chứ không nghi ngờ. Ba mẫu dưới đây chỉnh theo hoàn cảnh:
- "Em chào anh, trước khi gửi hợp đồng cho anh xem, em xin hỏi tài liệu em gửi sẽ do anh xem trực tiếp hay có người hỗ trợ cùng xem, và sau cuộc gọi anh có giữ lại không ạ. Em hỏi để biết mình nên che những phần nào. Em cảm ơn anh."
- "Dạ chào bác sĩ, hồ sơ của mẹ em có vài thông tin riêng. Em xin hỏi cuộc gọi trên nền tảng có ghi hình không, và nếu em gửi ảnh kết quả khám thì có được lưu vào hồ sơ của bác sĩ không ạ."
- "Chào chị, sổ thu chi của nhà em có cả thông tin của khách và người làm. Em sẽ che bớt rồi gửi. Chị cho em hỏi sau khi xem xong chị có xoá bản em gửi không, hay cần giữ lại để đối chiếu ạ."
Để ý mỗi mẫu đều có lý do vì sao hỏi: để biết che phần nào, vì có thông tin riêng, vì có thông tin của người khác. Một câu hỏi có lý do nghe tự nhiên hơn hẳn một câu hỏi trống. Và nếu chuyên gia trả lời rằng họ cần giữ lại một thời gian theo yêu cầu nghề nghiệp, đó cũng là câu trả lời chấp nhận được, miễn là rõ ràng.
Nghe câu trả lời thế nào
Bạn không cần hiểu hết kỹ thuật lưu trữ để đánh giá câu trả lời. Cách nghe đơn giản như sau:
| Câu trả lời bạn nhận được | Nghe như thế nào | Làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Trả lời cụ thể: ai xem, lưu ở đâu, giữ bao lâu, xoá thế nào | Dấu hiệu tốt, người kia đã nghĩ tới việc này | Gửi tài liệu đã che những phần không cần |
| "Cứ yên tâm, bên anh bảo mật tuyệt đối", không nói gì thêm | Lời trấn an chung chung, chưa trả lời câu hỏi | Hỏi lại nhẹ: "Dạ cụ thể là lưu ở đâu ạ?" |
| "Gửi qua tài khoản cá nhân này cho nhanh" khác với kênh của nền tảng | Đáng cân nhắc, tài liệu sẽ nằm ngoài nơi bạn đã thoả thuận | Đề nghị gửi qua kênh chính thức của nền tảng |
| Tỏ ra khó chịu khi được hỏi | Không phải dấu hiệu lừa, nhưng cho thấy cách làm việc | Cân nhắc gửi ít nhất có thể, hoặc chọn người khác |
| Đòi thêm mật khẩu, mã xác thực để "tự tải hồ sơ về" | Dấu hiệu nguy hiểm | Dừng ngay, không gửi gì thêm |
Hàng cuối không phải chuyện lưu trữ nữa mà là chuyện an toàn. Không có cuộc tham vấn nào cần bạn đưa mật khẩu tài khoản ngân hàng, tài khoản thuế điện tử hay mã gửi qua tin nhắn. Ai đòi những thứ này, dù dùng chức danh gì, đều đáng ngờ.
Bản chụp hay bản gốc: hầu như luôn là bản chụp
Trong giai đoạn tham vấn từ xa, bạn gần như không bao giờ cần giao bản gốc giấy tờ cho ai. Bản chụp rõ đủ để chuyên gia đọc. Nếu chuyên gia cần nhìn một chi tiết như chữ ký, con dấu, nét tẩy xoá, bạn có thể đưa bản gốc lên camera trong lúc gọi, chụp cận hoặc quay chậm, mà giấy vẫn nằm trong tay mình.
Bản gốc chỉ nên rời khỏi tay bạn khi đã có thoả thuận dịch vụ rõ ràng, có biên nhận ghi đủ giấy gì, bao nhiêu trang, ai nhận, ngày nào trả. Ngay cả khi đó, hỏi xem bản sao có công chứng hay chứng thực có dùng thay được không. Mất bản gốc một giấy tờ quan trọng có khi tốn hàng tháng mới xin lại được.
Một chuyện hay gặp: có người tự nhận là "lo hồ sơ" đề nghị gửi bản gốc qua đường chuyển phát "cho nhanh", trước cả khi có hợp đồng. Dù người đó có thật lòng, đây là điều không nên làm với người mới nói chuyện qua một cuộc gọi.
Hồ sơ sức khoẻ, hợp đồng, sổ sách: chia sẻ tới đâu
Hồ sơ sức khoẻ: chỉ phần liên quan tới câu hỏi. Hỏi về đợt điều trị gần nhất thì gửi giấy ra viện và đơn thuốc của đợt đó, không cần cả tập hồ sơ mười năm. Với hồ sơ của cha mẹ, hỏi ý họ trước nếu họ còn tự quyết được. Ảnh vùng cơ thể nhạy cảm thì chỉ gửi qua kênh của cơ sở y tế hay nền tảng khám từ xa có bác sĩ yêu cầu, không qua mạng xã hội. Và nếu người bệnh đang có dấu hiệu khẩn cấp như khó thở, đau ngực, yếu nửa người, co giật hay lơ mơ, đừng ngồi gửi hồ sơ chờ trả lời: gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, không đặt lịch gọi online.
Hợp đồng: các trang cần đọc, đã che số định danh. Nếu hợp đồng có điều khoản bảo mật với bên kia, hãy đọc lại điều khoản đó trước khi gửi cho người thứ ba, và hỏi chuyên gia ngay ở đầu cuộc gọi nếu bạn không chắc.
Sổ sách: bảng tổng hợp trước, chi tiết sau. Sổ thu chi, danh sách khách hàng, bảng lương thường chứa thông tin của nhiều người. Gửi bảng tổng hợp theo kỳ trước, chỉ gửi chi tiết từng dòng khi chuyên gia cần kiểm một khoản cụ thể.
Tài liệu của người khác: không phải của bạn để quyết. Tin nhắn của đồng nghiệp, ảnh của hàng xóm, hồ sơ của anh chị em. Mô tả bằng lời thường là đủ cho cuộc gọi đầu.
Ví dụ giả định: chị Hà và cuốn sổ của quán
Chị Hà mở một quán ăn nhỏ, nhận được thông báo của cơ quan thuế quản lý đề nghị bổ sung giải trình doanh thu. Chị hẹn một cuộc gọi với chuyên gia kế toán qua nền tảng đặt lịch. Theo phản xạ, chị định chụp cả cuốn sổ ghi chép ba năm, kèm danh sách nhân viên có số điện thoại, ảnh căn cước của chính chị, và mở quyền xem cả thư mục ảnh hoá đơn trên điện thoại cho người ta "xem gì thì xem".
Trước khi gửi, chị nhắn hỏi chuyên gia sáu câu ở trên, gọn trong một tin. Chuyên gia trả lời: chỉ chị ấy xem, lưu trên chỗ đính kèm của nền tảng, cuộc gọi không ghi hình, sau cuộc gọi sẽ xoá nếu chị không thuê làm tiếp, và dặn chỉ cần gửi thông báo đã che mã tra cứu cùng bảng tổng hợp thu chi của các kỳ được nhắc trong thông báo. Danh sách nhân viên, ảnh căn cước, thư mục hoá đơn đều không cần cho cuộc gọi này.
Cuối cùng chị Hà gửi bốn tệp thay vì cả trăm tấm ảnh. Cuộc gọi đi thẳng vào chuyện chị cần chuẩn bị gì để trả lời thông báo. Phần thông tin của nhân viên và khách hàng vẫn nằm yên trong máy chị, đúng chỗ của nó.
Chọn cách chia sẻ dễ thu hồi ngay từ lúc gửi
Muốn sau này dọn được, phải chọn cách gửi đúng từ đầu. Trước khi bấm gửi, kiểm mấy điều sau:
- Ưu tiên chỗ đính kèm của nền tảng đặt lịch, nơi có quy định lưu và xoá rõ ràng, thay vì rải tệp qua nhiều ứng dụng.
- Nếu chia sẻ qua đường dẫn thư mục, đặt quyền chỉ xem cho đúng một người, tắt quyền tải về nếu dịch vụ cho phép, và đặt ngày hết hạn ngay khi tạo.
- Không mở đường dẫn kiểu "ai có đường dẫn cũng xem được" cho hồ sơ có thông tin cá nhân.
- Gửi tệp đã che sẵn, đặt tên rõ, để nếu phải đề nghị xoá thì bạn kể ra được đúng từng tệp.
- Ghi lại ngay trong máy mình: gửi những tệp nào, cho ai, qua kênh nào, ngày nào.
Năm việc này mất vài phút lúc gửi, nhưng quyết định việc về sau bạn có kiểm soát được tài liệu của mình hay không. Một thư mục chia sẻ quên đặt hạn có thể nằm mở nhiều năm mà không ai nhớ ra.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi chuyên gia về chuyện lưu và xoá tài liệu có bị coi là thiếu tin tưởng không?
Thường không, nếu bạn hỏi lịch sự và nói lý do. Người làm nghề nghiêm túc quen với câu hỏi này và nhiều người còn đánh giá cao sự cẩn thận. Nếu chuyên gia khó chịu, đó cũng là thông tin hữu ích về cách họ làm việc.
Nền tảng đặt lịch ghi âm cuộc gọi thì có nên nói hết không?
Nên biết trước để chủ động. Bạn vẫn nói đủ để chuyên gia hiểu việc, nhưng có thể thay tên riêng bằng vai trò, đọc số tiền thay vì đọc số tài khoản, và không đưa giấy tờ tuỳ thân lên camera nếu không cần.
Chuyên gia nói cần giữ hồ sơ một thời gian theo quy định nghề thì có đề nghị xoá được không?
Có những trường hợp người làm nghề có nghĩa vụ lưu hồ sơ trong một thời gian. Khi đó bạn có thể hỏi họ giữ những gì, ai xem được, và khi hết thời gian thì xử lý thế nào. Chi tiết quy định hãy tra ở nguồn chính thức.
Có nên gửi bản gốc giấy tờ cho chuyên gia qua đường chuyển phát không?
Trong giai đoạn tham vấn thì không nên. Bản chụp rõ là đủ để đọc. Bản gốc chỉ giao khi đã có thoả thuận dịch vụ, có biên nhận ghi đủ giấy gì, ai nhận, ngày trả, và nên hỏi xem bản sao chứng thực có dùng thay được không.
Hồ sơ sức khoẻ của cha mẹ thì có cần hỏi ý cha mẹ trước khi gửi không?
Nên hỏi, nếu cha mẹ còn tự quyết định được. Đó là thông tin riêng của họ. Nếu cha mẹ không thể tự quyết, hãy chỉ gửi phần liên quan tới câu hỏi và qua kênh của cơ sở y tế hay nền tảng khám từ xa.
Chuyên gia làm trong văn phòng có trợ lý thì có nên ngại gửi tài liệu không?
Không cần ngại, nhiều văn phòng làm việc theo nhóm và đó là chuyện bình thường. Bạn chỉ cần biết ai sẽ đọc, gửi bản đã che những phần không cần, và nếu có phần thật sự riêng tư thì hỏi xem có thể chỉ để chuyên gia chính xem không.