Chuyện liên quan tới khả năng chịu lực của ngôi nhà, như vết nứt trên cột, dầm, sàn, nhà nghiêng, lún, hay ý định cơi nới thêm tầng, đục tường, thì người nên hỏi trước là kỹ sư kết cấu. Chuyện về bố trí, công năng, ánh sáng, mặt tiền, xin phép xây sửa thì hỏi kiến trúc sư. Chuyện điện nước, thấm dột nhỏ, thiết bị hỏng thì hỏi thợ có tay nghề đúng loại. Thiết bị phải kiểm định theo quy định như thang máy, thiết bị áp lực thì cần đơn vị kiểm định có giấy phép.
Nhưng trước mọi lựa chọn: nếu đang có cháy, khói, mùi gas, tia lửa ở ổ điện, người bị điện giật, vết nứt lớn đang mở rộng hay trần võng xuống, thì rời khỏi chỗ đó, ngắt nguồn điện hoặc khoá van gas nếu làm được an toàn, rồi gọi lực lượng cứu hoả, cứu nạn. Đó không phải lúc gọi tham vấn. Bài này chỉ giúp chọn người để hỏi; không có câu nào ở đây kết luận ngôi nhà của bạn an toàn hay không.
Bốn loại người, bốn loại câu hỏi
Kỹ sư kết cấu nhìn ngôi nhà như một bộ khung chịu lực. Câu hỏi hợp với họ: vết nứt này có liên quan tới phần chịu lực không, muốn đục bức tường này hay thêm một tầng thì cần khảo sát gì, nhà bên đào móng thì nhà mình cần theo dõi những gì. Qua ảnh, họ thường chỉ khoanh vùng được; kết luận thật cần khảo sát tận nơi.
Kiến trúc sư nghĩ về không gian và cách người ta sống trong nhà. Hỏi họ khi muốn đổi công năng phòng, mở thêm cửa sổ, làm lại mặt tiền, hay cần biết sửa nhà có phải xin phép không và hồ sơ gồm gì. Khi việc sửa đụng tới kết cấu, kiến trúc sư giỏi sẽ tự nói cần có kỹ sư kết cấu đi cùng.
Thợ là người làm tay, quen với vật liệu và các lỗi thường gặp. Thợ điện, thợ nước, thợ chống thấm hợp với câu hỏi "chỗ này hỏng thế nào, sửa cần những gì". Thợ có kinh nghiệm thường nhìn ra nhanh, nhưng không phải người kết luận về kết cấu. Đơn vị kiểm định thì làm việc theo quy định riêng cho những thiết bị bắt buộc kiểm định; họ cấp kết quả có giá trị, không chỉ cho ý kiến.
Bảng: chuyện của ngôi nhà và người nên gọi trước
Cột cuối là dấu hiệu bỏ qua cuộc gọi, xử lý khẩn cấp ngay. Bảng không thay cho đánh giá tận nơi.
| Chuyện của nhà | Gọi ai trước | Có thể cần thêm | Dấu hiệu xử lý khẩn ngay |
|---|---|---|---|
| Vết nứt trên tường, cột, dầm, sàn | Kỹ sư kết cấu | Thợ sửa sau khi đã có đánh giá | Nứt lớn đang mở rộng, có tiếng răng rắc, trần võng |
| Nhà bên đào móng, xây cao | Kỹ sư kết cấu để biết nên theo dõi gì | Luật sư nếu cần lập biên bản với bên kia | Nhà nghiêng thấy rõ, cửa đột ngột kẹt cứng |
| Muốn cơi nới thêm tầng, đục tường | Kỹ sư kết cấu và kiến trúc sư | Hỏi UBND xã, phường hay Sở về thủ tục xin phép | Không có, nhưng không tự đục trước khi có ý kiến |
| Đổi công năng, sửa nội thất | Kiến trúc sư | Thợ thi công | Không có |
| Thấm dột, ẩm tường | Thợ chống thấm, hoặc kỹ sư nếu kèm nứt | Kỹ sư kết cấu nếu thợ thấy nghi vấn | Nước chảy gần ổ điện: ngắt điện khu vực đó nếu an toàn |
| Điện chập chờn, ổ cắm nóng | Thợ điện có tay nghề | Đơn vị điện lực nếu từ phía đồng hồ trở ra | Mùi khét, tia lửa, khói, điện giật |
| Thang máy, bình áp lực, nồi hơi | Đơn vị kiểm định có giấy phép, hãng sản xuất | Thợ của hãng | Tiếng nổ, rò rỉ, thang dừng giữa tầng có người |
Dòng điện và dòng thiết bị áp lực có chung một điều: không tự sửa theo hướng dẫn qua điện thoại, dù người hướng dẫn giỏi đến đâu. Cuộc gọi chỉ để biết nên mời ai đến.
Ví dụ: anh Minh và vết nứt sau khi nhà bên đào móng
Nhà bên cạnh anh Minh phá dỡ để xây mới. Hai tuần sau, anh thấy một vết nứt mảnh chạy chéo trên bức tường chung, cạnh khung cửa sổ. Phản xạ đầu tiên của anh là gọi thợ quen tới trát lại. Người nhà khuyên khoan đã, vì vết nứt xuất hiện cùng lúc với việc đào móng thì người cần nghe là kỹ sư kết cấu, và trát đi là xoá mất dấu vết cần theo dõi.
Anh chụp ảnh toàn cảnh bức tường, ảnh cận vết nứt có đặt thước bên cạnh, ghi ngày phát hiện, và đánh dấu bút chì hai đầu vết nứt kèm ngày. Rồi anh đặt một cuộc gọi ngắn với kỹ sư kết cấu. Câu hỏi anh chuẩn bị: qua ảnh này anh có cần đến tận nơi không, trong lúc chờ nhà em nên theo dõi những gì, và nhà em nên lưu giữ bằng chứng thế nào nếu sau này cần làm việc với bên xây.
Kỹ sư không kết luận gì về độ an toàn qua ảnh, nhưng dặn cách theo dõi, cho biết khi nào cần gọi lại ngay, và gợi ý nên mời người đến khảo sát. Phần làm việc với chủ nhà bên cạnh, nếu cần, anh hỏi thêm luật sư sau, mang theo chính bộ ảnh có ngày tháng đó.
Điều đáng học ở ví dụ này là thứ tự: kỹ sư trước, luật sư sau, thợ cuối cùng. Nếu anh gọi thợ trước, vết nứt đã được trát phẳng, kỹ sư mất dữ liệu để xem, luật sư mất bằng chứng để dựa. Nếu anh gọi luật sư trước, câu hỏi đầu tiên của luật sư sẽ là "đã có ai có chuyên môn đánh giá chưa", và anh vẫn phải quay về tìm kỹ sư.
Những cái sai hay gặp khi chọn người cho chuyện nhà
Gọi thợ quen cho mọi chuyện. Thợ quen tiện, rẻ, dễ nói chuyện, và rất giỏi phần tay nghề. Nhưng với vết nứt kết cấu hay ý định cơi nới, thợ quen không phải người kết luận. Nhiều thợ có nghề cũng tự nói "cái này anh phải hỏi kỹ sư", và đó là người thợ đáng tin.
Hỏi người bán vật liệu thay cho người có chuyên môn. Cửa hàng vật liệu hiểu sản phẩm của họ, nhưng họ bán hàng. Lời khuyên "dùng loại này là hết thấm" chưa trả lời câu vì sao thấm.
Chờ quá lâu vì nghĩ "nhà cũ nứt là bình thường". Có thể đúng, có thể không, và bạn không phải người phán điều đó. Một cuộc gọi ngắn với kỹ sư kèm ảnh có ngày tháng rẻ hơn nhiều so với việc phát hiện muộn.
Kiểm chứng chỉ sau khi đã nhận lời. Với kỹ sư, kiến trúc sư nhận khảo sát, thiết kế, hãy hỏi họ có chứng chỉ hành nghề loại nào và tra ở Sở xây dựng hoặc tổ chức nghề nghiệp trước khi mời đến. Thợ điện, thợ gas cũng nên được hỏi về chứng chỉ nghề hay giấy xác nhận tay nghề.
Những việc không tự làm, dù đã hỏi qua điện thoại
Không tự đục, cắt, khoan vào cột, dầm, tường chịu lực. Kể cả khi thợ nói "chỗ này đục được", hãy hỏi kỹ sư trước. Một lỗ khoan sai chỗ có thể ảnh hưởng tới cả khung nhà.
Không tự sửa điện khi chưa ngắt nguồn và không có tay nghề. Cuộc gọi video với thợ chỉ dùng để mô tả hiện tượng, không để làm theo từng bước trên đường dây đang có điện.
Không tự xử lý bình gas, đường ống gas, thiết bị áp lực. Ngửi thấy mùi gas thì khoá van nếu an toàn, mở cửa, không bật tắt công tắc, rời khỏi nhà và gọi lực lượng cứu hoả hoặc đơn vị có chuyên môn.
Không trát che vết nứt trước khi có người đánh giá. Vết nứt là dữ liệu. Che đi là mất khả năng theo dõi nó dài ra hay rộng ra, và mất bằng chứng nếu cần làm việc với bên gây ra.
Không trèo lên mái, lên giàn cao để quay video cho chuyên gia. Ảnh từ dưới đất hoặc từ cửa sổ có thể kém hơn, nhưng an toàn của người quay quan trọng hơn mọi bức ảnh.
Mẫu tin nhắn gửi trước để chọn đúng người
Khi chưa chắc nên gọi kỹ sư, kiến trúc sư hay thợ, gửi một tin nhắn ngắn kèm ảnh và hỏi thẳng họ có phải người hợp không. Người có nghề thường trả lời trung thực, vì nhận việc không đúng mảng cũng mất thời gian của họ. Mẫu:
"Dạ chào anh, nhà em là nhà phố hai tầng xây khoảng hai mươi năm. Hai tuần nay em thấy một vết nứt chéo trên tường chung cạnh cửa sổ tầng hai, xuất hiện sau khi nhà bên đào móng. Em gửi kèm ba ảnh: toàn cảnh, cận cảnh có thước, và đánh dấu hai đầu vết nứt ngày phát hiện. Em muốn biết việc này có thuộc phần anh xem được không, nếu cần người khác thì anh gợi ý giúp em nên tìm ai ạ."
Tin nhắn này có đủ: loại nhà, tuổi nhà, hiện tượng, thời điểm, nguyên nhân bạn nghi ngờ, ảnh đã chuẩn bị, và câu hỏi về việc chọn người. Nó không hỏi "nhà em có sao không", vì đó là câu không ai trả lời được qua ba bức ảnh.
Nếu người nhận tin trả lời "việc này không thuộc phần anh", đừng thấy phí công. Hỏi thêm một câu: "Dạ, vậy theo anh em nên tìm người làm mảng nào ạ?" Người trong nghề xây dựng thường biết rõ ai làm gì, và một lời chỉ đường đúng có khi đáng hơn cả cuộc gọi. Trước khi gọi, nhớ hỏi rõ phí theo bảng phí hiện hành của người đó hoặc của nền tảng, kể cả phí đến khảo sát nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bị nứt thì nên hỏi thợ hay kỹ sư?
Nếu vết nứt nằm trên cột, dầm, sàn, tường chịu lực, hoặc xuất hiện sau khi nhà bên đào móng, hãy hỏi kỹ sư kết cấu trước. Thợ sửa sau khi đã có đánh giá. Nứt lớn đang mở rộng thì rời khỏi đó và gọi lực lượng cứu nạn.
Kỹ sư xem qua ảnh có kết luận được nhà an toàn không?
Thường không. Qua ảnh, kỹ sư chỉ khoanh vùng và cho biết nên theo dõi gì, có cần đến khảo sát không. Kết luận về an toàn cần người có chuyên môn kiểm tra tận nơi.
Muốn cơi nới thêm tầng thì hỏi ai đầu tiên?
Hỏi kỹ sư kết cấu để biết cần khảo sát gì cho phần khung chịu lực, kiến trúc sư cho bố trí và hồ sơ xin phép, và hỏi UBND xã, phường hay Sở xây dựng về thủ tục. Không tự làm trước khi có ý kiến.
Thang máy gia đình hỏng thì gọi ai?
Gọi thợ của hãng hoặc đơn vị bảo trì có chuyên môn, và với việc kiểm định định kỳ thì cần đơn vị kiểm định có giấy phép. Nếu thang dừng giữa tầng có người bên trong, gọi lực lượng cứu nạn.
Có nên trát lại vết nứt cho đỡ xấu trước khi kỹ sư đến không?
Không nên. Vết nứt là dữ liệu để theo dõi và là bằng chứng nếu cần làm việc với bên gây ra. Hãy chụp ảnh có ngày, đánh dấu hai đầu, rồi chờ người có chuyên môn xem.