Nếu bạn ngại nói, hay quên ý, nói chậm, hoặc không quen dùng chữ nghĩa giấy tờ, cách làm đơn giản nhất là kể chuyện của mình thật tự nhiên cho một người tin cậy nghe, để họ chép lại thành bản tóm tắt theo khung năm câu, rồi bạn đọc lại và sửa tới khi đúng lời mình. Trong cuộc gọi, bạn đọc từ tờ giấy đó, hoặc nhờ người ấy đọc hộ phần đầu, còn những câu chuyên gia hỏi về việc của bạn thì bạn tự trả lời.
Không giỏi diễn đạt không phải là trở ngại để hỏi chuyên gia. Người làm nghề quen nghe đủ kiểu người, nói nhanh có, nói chậm có, nói giọng vùng miền có. Điều họ cần là thông tin đúng, không cần câu chữ hay. Bài này chỉ cách kể cho người khác chép mà không bị họ "sửa" ý mình, phiếu điền chỗ trống dùng ngay, cách kiểm bản viết hộ, và những câu xin chuyên gia nói chậm, nói dễ hiểu hơn.
Không giỏi diễn đạt thì chuyên gia có hiểu không
Nhiều người lớn tuổi, người ít đi học, người quen nói tiếng địa phương, hay đơn giản là người hay run khi nói chuyện với người lạ, thường ngại gọi chuyên gia vì sợ "nói không ra đầu ra đuôi". Thực tế, chuyên gia có kinh nghiệm quen với việc tự đặt câu hỏi để gỡ chuyện. Họ không chấm điểm cách nói của bạn.
Cái khó thật sự không nằm ở câu chữ mà nằm ở thứ tự và chi tiết. Một người kể theo cảm xúc, nhảy từ chuyện này sang chuyện khác, hay quên mất chi tiết quan trọng vì không biết nó quan trọng. Trong cuộc gọi tính phút, việc chuyên gia phải gỡ lại thứ tự làm mất thời gian và dễ hiểu lệch. Chuẩn bị trước bằng giấy là cách giải quyết đúng chỗ khó đó.
Bạn không cần dùng từ chuyên môn. "Cái giấy có đóng dấu đỏ của phường gửi về hôm thứ hai" là một mô tả hoàn toàn dùng được. Nói đúng điều bạn thấy, bạn biết, bằng lời của bạn, chuyên gia sẽ tự hỏi tiếp để biết đó là loại giấy gì.
Kể cho người khác chép: cách làm từng bước
Chọn một người bạn tin, như con cháu, bạn thân, hàng xóm thân, và không phải là người có lợi ích trong việc đang hỏi. Rồi làm như sau:
- Bạn kể tự nhiên, theo cách bạn muốn kể, không cần thứ tự. Người kia chỉ nghe và ghi những ý chính, chưa sắp xếp, chưa hỏi lại.
- Kể xong, người kia hỏi lại theo năm câu: ai liên quan, chuyện gì, từ bao giờ, đã làm gì, muốn biết gì. Bạn trả lời từng câu.
- Người kia viết lại thành năm câu ngắn, dùng lời của bạn càng nhiều càng tốt, không thêm nhận định của họ.
- Người kia đọc to bản năm câu cho bạn nghe. Bạn sửa chỗ nào không đúng ý, không đúng chi tiết.
- Lặp lại bước đọc và sửa tới khi bạn nghe thấy đúng là chuyện của mình.
- Viết bản cuối bằng chữ to, rõ, mỗi câu một dòng, để bạn đọc được trong cuộc gọi.
Điều quan trọng nhất ở cả quá trình là bước bốn và năm: bạn phải nghe lại và xác nhận. Một bản tóm tắt viết rất hay mà sai ý bạn còn tệ hơn không có, vì chuyên gia sẽ khuyên theo bản đó.
Nếu không có ai bên cạnh, bạn có thể tự ghi âm giọng mình kể chuyện bằng điện thoại, sau đó nghe lại và chép ra từng ý. Nghe lại giọng mình giúp nhận ra chỗ nào kể lặp, chỗ nào thiếu.
Phiếu điền chỗ trống: chép ra giấy dùng ngay
Nếu thấy năm câu vẫn khó, hãy dùng phiếu dưới đây. Mỗi dòng chỉ cần điền vài chữ, người viết hộ hay chính bạn đều điền được:
- Em là: ……… (ví dụ: người thuê nhà, chủ hộ bán hàng, con của người bệnh, chủ nhà đang sửa).
- Người bên kia là: ……… (vai trò, không cần tên).
- Chuyện xảy ra là: ……… (một câu, dùng động từ: không trả, gửi giấy, bị nứt, bị đau).
- Bắt đầu từ: ……… (ngày hoặc tháng; nếu không nhớ, ghi "khoảng").
- Em đã làm: ……… (nhắn, gọi, gửi đơn, đi khám, mời thợ; hoặc "chưa làm gì").
- Giấy tờ em có: ……… Giấy tờ em không có: ………
- Hạn chót sắp tới (nếu có): ………
- Em muốn biết: ……… (viết thành câu hỏi, có dấu chấm hỏi).
Phiếu này cố ý có dòng "giấy tờ em không có" và "hạn chót". Đó là hai chỗ người khó diễn đạt hay bỏ qua vì nghĩ không quan trọng, trong khi chuyên gia lại rất cần biết.
Kiểm bản viết hộ: những chỗ người viết hay "sửa" ý mình
Người viết hộ thường có ý tốt, nhưng họ dễ vô tình thêm ý của họ vào. Đọc lại bản của họ và soát những điểm này:
| Chỗ hay bị sửa | Ví dụ | Sửa lại thế nào |
|---|---|---|
| Thêm nhận định của người viết | "Chủ nhà cố tình lừa" trong khi bạn chỉ kể chủ nhà chưa trả tiền | Giữ đúng sự việc: "chủ nhà chưa trả tiền cọc" |
| Làm câu chuyện có lợi hơn sự thật | Bỏ đi chi tiết bạn đã ký một giấy mà không đọc kỹ | Đưa lại chi tiết đó vào, kể cả khi bất lợi |
| Thay câu hỏi của bạn bằng câu của họ | Bạn muốn hỏi cần chuẩn bị gì, họ viết "vụ này có kiện được không" | Viết lại câu bạn thật sự muốn hỏi |
| Dùng từ chuyên môn bạn không hiểu | Viết những từ ngữ pháp lý, y khoa mà bạn không giải thích lại được | Đổi thành lời thường, nếu không bạn sẽ lúng túng khi chuyên gia hỏi lại |
| Đoán ngày tháng cho tròn | "Ngày 15" trong khi bạn chỉ nhớ "giữa tháng" | Ghi "khoảng giữa tháng" |
Hàng thứ tư đáng chú ý. Nếu bản tóm tắt có từ bạn không hiểu, khi chuyên gia hỏi lại về đúng từ đó, bạn sẽ không trả lời được, và chuyên gia có thể nghĩ bạn biết nhiều hơn thật. Lời thường của bạn luôn tốt hơn từ chuyên môn mượn của người khác.
Ví dụ giả định: cô Lan kể cho cháu chép
Cô Lan ngoài sáu mươi, bán hàng ở chợ, nhận được một tờ giấy báo của cơ quan thuế quản lý gửi về sạp. Cô đọc không hiểu hết, lại ngại gọi vì sợ nói không rõ. Cháu cô học lớp mười một ngồi nghe cô kể. Cô kể một mạch hơn mười phút: từ chuyện mấy năm nay buôn bán ra sao, chuyện người bán sạp bên cạnh cũng nhận giấy, tới chuyện cô lo phải đóng tiền.
Cháu ghi những ý chính, rồi hỏi lại theo năm câu. Hỏi tới câu "cô đã làm gì rồi", cô mới nhớ ra là cô đã đem tờ giấy hỏi một người quen, người đó bảo "kệ đi". Chi tiết này lúc đầu cô không kể vì thấy không quan trọng, nhưng nó cho biết từ lúc nhận giấy tới giờ chưa ai trả lời gì. Hỏi tới câu "cô muốn biết gì", cô nói cô muốn biết tờ giấy bắt cô làm gì và làm trước ngày nào.
Cháu viết lại năm câu bằng đúng lời cô, đọc cho cô nghe. Cô sửa một chỗ: cháu viết "cô bị phạt", cô bảo trong giấy không thấy chữ phạt, cô chỉ sợ thế thôi. Cháu xoá chữ đó. Bản cuối cùng gọn trong nửa trang, chữ to. Cô gọi chuyên gia, đọc từ giấy, rồi tự trả lời những câu được hỏi lại. Cuộc gọi không dài, và cô biết rõ mình cần mang gì tới cơ quan thuế.
Câu xin chuyên gia nói chậm, nói dễ hiểu
Người khó diễn đạt thường cũng ngại hỏi lại khi không hiểu. Nói trước một câu ở đầu cuộc gọi giúp cả hai bên thoải mái hơn:
- "Dạ em nói hơi chậm, em có viết sẵn ra giấy, em xin phép đọc phần đầu ạ."
- "Dạ chỗ nào em chưa hiểu em xin hỏi lại, anh giải thích giúp em bằng lời thường được không ạ."
- "Dạ con em ngồi cạnh, em nói chưa rõ chỗ nào con em nói thêm giúp, nhưng chuyện của em thì em tự trả lời ạ."
- "Dạ anh nhắc lại giúp em việc em cần làm, em ghi ra giấy cho khỏi quên ạ."
Câu cuối nên dùng ở cuối mọi cuộc gọi, với bất kỳ ai. Khi chuyên gia nhắc lại việc cần làm, bạn ghi lại, rồi đọc to cho họ nghe xem đúng chưa. Đó là cách đơn giản để chắc mình không hiểu sai.
Khi cần phiên dịch, hoặc khi vấn đề là sức khoẻ
Nếu tiếng mẹ đẻ của bạn không phải tiếng Việt, hoặc bạn quen dùng tiếng dân tộc mình hơn, hãy nói rõ khi đặt lịch và hỏi xem có thể có người phiên dịch cùng nghe không. Người phiên dịch nên là người không có lợi ích trong việc đang hỏi, và cũng cần chia vai như người nhà: họ chỉ dịch, không thêm ý của mình. Bản tóm tắt nên có cả hai thứ tiếng nếu được, để chuyên gia đọc được và bạn cũng đọc được.
Nếu chuyện cần hỏi liên quan tới sức khoẻ, đặc biệt là sức khoẻ của người lớn tuổi khó diễn đạt, nên để người bệnh tự nói những gì họ cảm thấy, kể cả bằng lời rất mộc mạc. Người nhà chỉ giúp phần thời gian và giấy tờ. Bác sĩ thường hiểu "đau như ai bóp" hay "tức ở đây" tốt hơn bạn nghĩ.
Và nếu người khó diễn đạt đang có dấu hiệu bất thường như đột nhiên nói ngọng, nói khó, méo miệng, yếu một bên tay chân, lơ mơ, đau ngực hay khó thở, thì đó không còn là chuyện chuẩn bị cuộc gọi. Gọi số cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay, không đặt lịch gọi online, không chờ tới giờ hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ con cháu gọi hộ hoàn toàn có được không?
Được với những việc giấy tờ nếu bạn đồng ý và con cháu nắm rõ chuyện. Nhưng những câu chuyên gia hỏi về việc bạn đã làm, đã ký, đã nói gì, hay về sức khoẻ của bạn thì tốt nhất bạn tự trả lời, vì chỉ bạn biết chính xác.
Đọc từ giấy trong cuộc gọi có làm chuyên gia khó chịu không?
Thường không. Nhiều người đọc từ giấy, và chuyên gia hiểu đó là cách để không quên ý. Bạn chỉ cần báo trước một câu là mình có viết sẵn và xin đọc phần đầu, sau đó trả lời tự nhiên những câu họ hỏi lại.
Có nên gửi bản tóm tắt viết hộ cho chuyên gia trước không?
Nên, nếu chuyên gia nhận tài liệu trước và bạn đã đọc lại, xác nhận đúng ý mình. Gửi trước giúp chuyên gia hiểu chuyện ngay, phần còn lại của cuộc gọi bạn chỉ cần trả lời câu hỏi, đỡ áp lực phải kể từ đầu.
Nói giọng địa phương nặng thì làm sao để chuyên gia nghe rõ?
Nói chậm, những con số và tên giấy tờ thì đọc lại hai lần hoặc nhắn bằng chữ qua khung chat. Dùng tai nghe có micro gần miệng để tiếng rõ hơn. Không cần cố đổi giọng, chỉ cần chậm và rõ.
Không hiểu chuyên gia nói gì mà ngại hỏi lại thì làm sao?
Hỏi lại là quyền của bạn, và là phần bạn đang trả tiền. Có thể dùng câu: "Dạ anh nói lại giúp em bằng lời thường được không ạ". Nếu vẫn chưa hiểu, xin chuyên gia nhắn lại ý chính bằng tin nhắn sau cuộc gọi để đọc chậm.