Trước khi gọi bất kỳ chuyên gia nào, hãy viết ra năm câu: ai liên quan, chuyện gì đã xảy ra, bắt đầu từ bao giờ, bạn đã làm gì rồi, và bạn muốn biết điều gì sau cuộc gọi. Đọc to năm câu đó, bấm giờ. Nếu quá hai phút, cắt bớt cho tới khi vừa. Đó là việc đầu tiên, làm trước cả việc gom giấy tờ.
Lý do rất đơn giản: trong một cuộc gọi tính phút, phần kể chuyện của người hỏi thường ngốn nhiều thời gian nhất mà lại ít giá trị nhất. Chuyên gia chỉ cần một bức tranh đủ rõ để biết nên hỏi lại gì. Bản tóm tắt hai phút cho họ bức tranh đó, rồi phần còn lại của cuộc gọi dành cho những câu hỏi đáng tiền. Bài này đưa khung năm câu, ba bản mẫu cho ba loại việc khác nhau, những lỗi hay gặp và cách tập trước khi gọi.
Vì sao hai phút đầu quyết định cả cuộc gọi
Hãy hình dung một cuộc gọi hai mươi phút. Người hỏi mở đầu bằng chuyện cách đây ba năm, kể sang chuyện người hàng xóm, quay về chuyện hợp đồng, rồi mới nói tới điều đang lo. Mười hai phút trôi qua, chuyên gia mới biết đây là chuyện tiền cọc thuê nhà chưa được trả. Còn tám phút cho mọi câu hỏi, trong khi chuyên gia chưa kịp hỏi lại một chi tiết nào.
Người có chuyên môn làm việc theo kiểu sàng lọc: nghe vài thông tin cốt lõi, xếp việc vào một nhóm, rồi hỏi lại những điểm quyết định. Họ không cần nghe mọi thứ, họ cần nghe đúng thứ. Khi bạn đưa đúng thứ trong hai phút đầu, chuyên gia bắt đầu hỏi lại từ phút thứ ba, và chính những câu hỏi lại đó mới làm lộ ra điều bạn chưa nghĩ tới.
Cũng đừng nghĩ rằng chuyên gia giỏi thì tự gỡ được câu chuyện rối. Họ gỡ được, nhưng mỗi phút gỡ là một phút bạn trả tiền, và mỗi lần hỏi lại để xác nhận là một lần câu chuyện có thể bị hiểu lệch đi một chút. Bản tóm tắt tốt không làm chuyên gia giỏi hơn, nó chỉ để họ dùng cái giỏi đó vào đúng chỗ.
Bản tóm tắt còn có tác dụng thứ hai ít người để ý: nó buộc chính bạn sắp xếp lại suy nghĩ. Nhiều người viết xong năm câu mới nhận ra mình chưa rõ mình muốn gì, chỉ biết mình đang bực. Nhận ra điều đó trước cuộc gọi thì rẻ hơn rất nhiều so với nhận ra khi đồng hồ đang chạy.
Khung năm câu: ai, chuyện gì, từ bao giờ, đã làm gì, muốn gì
Câu một: ai liên quan. Nêu vai trò, không cần tên thật. "Em là người thuê, bên kia là chủ nhà" hay "Nhà em là hộ kinh doanh nhỏ, người nhận thông báo là mẹ em". Vai trò giúp chuyên gia biết bạn đứng ở phía nào của câu chuyện.
Câu hai: chuyện gì đang xảy ra. Một câu mô tả sự việc hiện tại, bằng động từ cụ thể: "chủ nhà không trả lại tiền cọc", "nhận được thông báo yêu cầu giải trình", "tường phòng ngủ có vết nứt chạy chéo". Tránh tính từ cảm xúc kiểu "bị đối xử rất bất công", để dành cảm xúc cho sau.
Câu ba: từ bao giờ. Ghi mốc chính bằng ngày hoặc tháng, kèm mốc gần nhất. "Hợp đồng hết hạn đầu tháng trước, em trả nhà hôm mùng năm, tới nay đã ba tuần." Mốc thời gian là thứ chuyên gia hỏi lại nhiều nhất, nói luôn từ đầu là đỡ một vòng hỏi đáp.
Câu bốn: bạn đã làm gì rồi. Đã nhắn tin, đã gọi, đã gửi đơn, đã nhờ ai, đã nhận phản hồi nào. "Em đã nhắn hai lần, chủ nhà trả lời là sẽ trừ tiền sửa tường." Câu này cho chuyên gia biết việc đang ở bước nào, tránh khuyên lại những điều bạn đã làm.
Câu năm: bạn muốn biết điều gì. Đây là câu quan trọng nhất và hay bị bỏ nhất. Viết thành câu hỏi: "Em muốn biết bước tiếp theo nên làm là gì và cần giữ những giấy tờ nào." Câu năm cho chuyên gia đích đến của cuộc gọi; thiếu nó, họ sẽ phải đoán bạn cần gì.
Ba bản tóm tắt mẫu cho ba loại việc khác nhau
Dưới đây là ba bản viết sẵn, mỗi bản đọc chậm chưa tới hai phút. Bạn thay chi tiết của mình vào, giữ nguyên thứ tự năm câu.
- Chuyện thuê nhà, gọi luật sư: "Em chào luật sư. Em là người thuê một căn hộ nhỏ, bên kia là chủ nhà. Hợp đồng hết hạn đầu tháng trước, em trả nhà ngày mùng năm, đã chụp ảnh lúc bàn giao. Tới nay chủ nhà chưa trả tiền cọc, nói sẽ trừ tiền sơn lại tường. Em đã nhắn hai lần, có lưu tin nhắn. Hôm nay em muốn biết bước tiếp theo nên làm gì và cần giữ những giấy tờ nào."
- Chuyện giấy tờ thuế, gọi chuyên gia thuế: "Em chào anh. Mẹ em là chủ hộ kinh doanh tạp hoá, em đang giúp mẹ việc giấy tờ. Tuần trước nhà em nhận thông báo của cơ quan thuế quản lý, yêu cầu bổ sung giải trình. Nhà em chưa trả lời, mới chụp lại thông báo và gom sổ thu chi mấy tháng gần đây. Em muốn biết thông báo này yêu cầu nhà em chuẩn bị những gì và nên hỏi lại cơ quan thuế điều gì."
- Chuyện nhà cửa, gọi kỹ sư: "Em chào anh. Nhà em là nhà phố hai tầng, xây khoảng mười lăm năm. Từ đầu tháng này tường phòng ngủ tầng hai xuất hiện một vết nứt chạy chéo từ góc cửa sổ, em đã đánh dấu đầu vết nứt bằng bút chì và chụp ảnh mỗi ba ngày. Nhà bên cạnh đang đào móng xây mới. Em muốn biết anh cần xem thêm gì và việc này có cần người đến tận nơi không."
Để ý cả ba bản đều không có câu nào hỏi "em có đúng không" hay "vụ này em thắng không". Câu năm luôn hỏi về bước tiếp theo, về giấy tờ cần có, về việc có cần gặp trực tiếp. Đó là những câu một cuộc gọi ngắn trả lời được. Còn nếu vết nứt đang to ra trông thấy, trần võng xuống hay có tiếng răng rắc, đừng ngồi soạn tóm tắt: ra khỏi chỗ đó, báo lực lượng cứu nạn, rồi mới tính chuyện hỏi ai.
Những lỗi hay gặp khi tóm tắt và cách sửa
Phần lớn bản tóm tắt dở không phải vì người viết kém chữ, mà vì họ muốn kể cho đủ. Bảng sau gom các lỗi hay gặp nhất.
| Lỗi hay gặp | Vì sao làm hỏng cuộc gọi | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Kể theo thứ tự cảm xúc, chuyện bực nhất kể trước | Chuyên gia phải tự ghép lại thứ tự, mất phút và dễ hiểu sai | Kể theo thứ tự thời gian, chuyện bực để vào một câu cuối nếu cần |
| Giấu chi tiết bất lợi cho mình | Lời khuyên dựa trên bức tranh thiếu, có thể dẫn bạn đi sai hướng | Nói thẳng một câu: "Có một điểm bất lợi là…" |
| Không nói đã làm gì rồi | Chuyên gia khuyên lại đúng những việc bạn đã làm, tốn phút | Thêm câu bốn, kể cả khi câu trả lời là "chưa làm gì" |
| Thiếu câu muốn gì | Cuộc gọi trôi không đích, cuối giờ vẫn chưa biết làm gì | Viết câu năm thành câu hỏi có dấu chấm hỏi |
| Dùng từ mơ hồ như "lâu rồi", "nhiều tiền" | Chuyên gia phải hỏi lại từng con số | Thay bằng mốc ngày tháng và số cụ thể |
| Nhồi ý kiến của người quen | Pha lẫn sự việc với lời đồn, chuyên gia khó tách | Để riêng, chỉ nói nếu chuyên gia hỏi |
Lỗi giấu chi tiết bất lợi đáng nói riêng. Nhiều người sợ nói ra thì bị đánh giá, hoặc nghĩ chuyên gia đứng về phía mình thì không cần biết. Thực tế ngược lại: chuyên gia chỉ giúp được bạn khi biết cả mặt yếu. Một điểm bất lợi nói ra từ đầu là thông tin; một điểm bất lợi lộ ra sau là cú bất ngờ.
Tập trước khi gọi: viết, đọc to, bấm giờ
Bản tóm tắt chỉ có ích khi bạn nói nó ra trôi chảy. Cách tập mất chừng mười lăm phút:
- Viết năm câu ra giấy hoặc ghi chú điện thoại, mỗi câu một dòng, không quá hai dòng chữ.
- Đọc to một lần, bấm giờ. Lần đầu thường dài gần ba phút.
- Gạch những chữ thừa: "thì là", "kiểu như", những câu giải thích lý do vì sao mình bực, những tên người không cần thiết.
- Đọc lại lần hai. Nếu vẫn quá hai phút, hỏi xem câu nào có thể chờ chuyên gia hỏi rồi mới nói.
- Nhờ một người nhà nghe thử, hỏi họ nhắc lại được chuyện gì. Nếu họ nhắc sai, chỗ đó cần viết rõ hơn.
- Đặt tờ tóm tắt ngay trước mặt khi gọi, đọc nguyên văn nếu run. Đọc từ giấy không có gì phải ngại.
Đừng học thuộc lòng. Học thuộc làm giọng cứng và dễ quên giữa chừng. Mục tiêu là nhớ thứ tự năm câu; còn chữ thì có giấy trước mặt.
Những thứ không được cắt, dù tóm ngắn tới đâu
Tóm ngắn không có nghĩa là bỏ những thông tin làm thay đổi lời khuyên. Có bốn loại chi tiết luôn phải giữ trong hai phút. Thứ nhất là hạn chót: mọi giấy tờ có ghi thời hạn trả lời, thời hạn nộp, ngày hẹn có mặt. Một hạn chót sắp tới có thể khiến chuyên gia đổi hẳn thứ tự việc nên làm.
Thứ hai là số tiền liên quan, nói con số cụ thể chứ không nói "khá nhiều". Thứ ba là giấy tờ bạn đang có và giấy tờ bạn không có: "em có hợp đồng nhưng mất bản phụ lục" là một chi tiết rất đáng nói. Thứ tư là những gì bạn đã ký, đã nộp hay đã hứa với bên kia, vì chúng có thể đã ràng buộc bạn.
Nếu chuyện có dính tới sức khoẻ, ví dụ bạn đang chuẩn bị hỏi bác sĩ về cha mẹ, hãy ghi rõ giờ bắt đầu triệu chứng và thuốc đang dùng. Và nếu lúc đó người bệnh đau ngực, khó thở, yếu một bên người, nói khó đột ngột, co giật hay lơ mơ, hãy bỏ tờ tóm tắt xuống, gọi số cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất; không đặt lịch gọi online, không chờ tới giờ hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Bản tóm tắt vụ việc nên dài bao nhiêu chữ?
Không cần đếm chữ, hãy đếm thời gian đọc. Năm câu đọc chậm rõ ràng trong khoảng một phút rưỡi tới hai phút là vừa, thường rơi vào khoảng một nửa trang giấy viết tay. Dài hơn thì chuyên gia khó nhớ, ngắn quá thì thiếu mốc để hỏi lại.
Có nên gửi bản tóm tắt cho chuyên gia trước cuộc gọi không?
Nên, nếu nền tảng hoặc chuyên gia cho phép gửi trước. Họ đọc trước thì phút đầu cuộc gọi có thể đi thẳng vào câu hỏi. Tuy vậy vẫn nên đọc lại ngắn gọn khi bắt đầu, vì không phải chuyên gia nào cũng kịp đọc kỹ trước giờ hẹn.
Chuyện quá phức tạp, nhiều người liên quan thì tóm hai phút có được không?
Được, nếu bạn chọn đúng phần cần hỏi hôm nay. Một chuyện phức tạp thường có một nút thắt chính; tóm tắt nút đó, phần còn lại ghi vào dòng thời gian để gửi kèm. Chuyên gia cần chi tiết nào sẽ hỏi thêm.
Có nên nói tên thật của người bên kia trong bản tóm tắt không?
Thường không cần. Vai trò như chủ nhà, người làm công, đối tác là đủ để chuyên gia hiểu. Tên thật chỉ cần khi chuyên gia hỏi để kiểm giấy tờ, và khi đó bạn quyết định chia sẻ tới đâu.
Nếu đang run hay nói lắp thì đọc nguyên văn từ giấy có kỳ không?
Không kỳ chút nào. Rất nhiều người đọc từ giấy trong cuộc gọi với chuyên gia, và chuyên gia quen với việc đó. Đọc từ giấy còn giúp bạn không sót câu năm, câu hay bị quên nhất khi hồi hộp.
Bản tóm tắt này dùng lại cho chuyên gia thứ hai được không?
Được, và nên dùng lại. Chỉ cần cập nhật câu bốn với những gì đã làm sau cuộc gọi đầu, kể cả lời khuyên đã nhận. Như vậy người thứ hai không phải nghe lại từ đầu và bạn cũng dễ so hai ý kiến.