Khi phát hiện người vừa tư vấn cho mình là giả, việc đầu tiên là ngừng mọi liên lạc và không gửi thêm gì, kể cả khi họ hứa hoàn tiền. Sau đó làm theo thứ tự: chặn thiệt hại về tiền (báo ngân hàng, đơn vị ví), chặn thiệt hại về tài khoản (đổi mật khẩu), lưu bằng chứng, báo nền tảng và cơ quan công an, rồi xử lý từng loại giấy tờ đã lộ. Thứ tự này quan trọng vì những việc đầu cần làm trong vài giờ, những việc sau có thể làm trong vài ngày.
Phần lớn người bị lừa mất thời gian vì không biết bắt đầu từ đâu, hoặc vì xấu hổ không dám kể với ai. Bài này đưa ra một bảng xử lý theo loại thông tin đã lộ, danh sách bằng chứng cần lưu, mẫu tóm tắt để trình báo, và cách tránh vòng lừa thứ hai, thứ hay đến ngay sau vòng đầu.
Thứ tự việc làm trong ngày đầu
Làm từ trên xuống. Mỗi bước xong thì ghi giờ vào sổ.
- Dừng liên lạc. Không trả lời tin nhắn, không nghe cuộc gọi của người đó, không bấm đường dẫn nào họ gửi thêm. Đừng xoá cuộc trò chuyện.
- Nếu đã chuyển tiền: gọi tổng đài ngân hàng hoặc đơn vị ví qua số in trên thẻ hay trong ứng dụng chính thức, báo giao dịch nghi lừa, làm theo hướng dẫn của họ.
- Nếu đã đưa mật khẩu, mã xác nhận, hay cài ứng dụng lạ: đổi mật khẩu từ một thiết bị khác, gỡ ứng dụng lạ, đăng xuất các thiết bị không quen, báo ngân hàng.
- Lưu bằng chứng theo danh sách ở phần dưới, chụp màn hình trước khi tài khoản kia kịp xoá.
- Báo nền tảng nơi bạn đã đặt lịch, qua kênh hỗ trợ chính thức.
- Trình báo cơ quan công an nơi gần nhất, mang theo bằng chứng và bản tóm tắt.
- Báo người nhà, nhất là những người kẻ gian có thể đã biết số điện thoại qua giấy tờ bạn gửi.
Nếu không làm được hết trong ngày, ưu tiên bước hai và ba. Tiền và tài khoản là thứ bị mất nhanh nhất; giấy tờ đã lộ thì xử lý trong những ngày tiếp theo.
Xử lý theo loại thông tin đã lộ
Mỗi loại thông tin lộ ra có một rủi ro riêng và một hướng xử lý riêng. Bảng dưới đây là nguyên lý chung; cách làm cụ thể bạn hỏi đúng nơi quản lý loại giấy tờ đó.
| Đã gửi gì | Rủi ro chính | Việc nên làm | Hỏi ở đâu |
|---|---|---|---|
| Ảnh căn cước hai mặt | Bị dùng để mở tài khoản, vay tiền, đăng ký thuê bao đứng tên bạn | Theo dõi tin nhắn lạ, kiểm số thuê bao đứng tên mình, cảnh giác với khoản vay lạ | Nhà mạng, ngân hàng, cơ quan công an |
| Ảnh chân dung, video quay mặt | Bị dùng để vượt bước xác thực khuôn mặt | Báo ngân hàng để lưu ý giao dịch bất thường, bật thêm lớp bảo vệ | Ngân hàng, đơn vị ví |
| Hợp đồng, sổ đỏ, giấy tờ tài sản | Bị dùng để mạo danh trong giao dịch | Hỏi nơi quản lý loại giấy tờ đó về cách cảnh báo hoặc ngăn giao dịch bất thường | Cơ quan đăng ký đất đai, tổ chức hành nghề công chứng |
| Hồ sơ bệnh án, kết quả khám | Lộ chuyện riêng, bị dùng để chào bán, doạ dẫm | Không trả lời các lời chào bán liên quan, báo người nhà | Cơ sở y tế đang điều trị, cơ quan công an nếu bị doạ |
| Sổ sách, tờ khai thuế | Bị dùng để doạ "bị truy thu", lừa tiếp | Mọi thông báo thuế kiểm lại qua cơ quan thuế quản lý | Cơ quan thuế quản lý |
| Mật khẩu, mã xác nhận | Mất quyền kiểm soát tài khoản | Đổi mật khẩu, đăng xuất thiết bị lạ, báo nhà cung cấp dịch vụ | Ngân hàng, đơn vị ví, nhà cung cấp dịch vụ |
Không phải mọi giấy tờ lộ ra đều dẫn tới mất mát. Nhiều người lộ ảnh căn cước mà không có chuyện gì xảy ra. Mục đích của bảng là để bạn biết theo dõi cái gì, không phải để lo lắng mọi thứ cùng lúc.
Danh sách bằng chứng cần lưu
Chụp màn hình và lưu vào một thư mục riêng, sao thêm một bản lên chỗ khác phòng mất máy:
- Trang hồ sơ của "chuyên gia" trên nền tảng hoặc trang mạng xã hội, chụp cả phần tên, ảnh, mô tả.
- Toàn bộ cuộc trò chuyện, kéo từ đầu đến cuối, chụp liên tiếp không bỏ đoạn.
- Lịch sử cuộc gọi trên nền tảng: ngày, giờ, thời lượng, phí đã trả.
- Biên lai chuyển khoản: số tiền, giờ, tên và số tài khoản nhận.
- Các đường dẫn người đó đã gửi, chép nguyên văn vào một ghi chú.
- Danh sách những giấy tờ bạn đã gửi, gửi lúc nào, qua kênh nào.
- Số điện thoại, tên tài khoản phụ mà người đó đã dùng.
Đừng chỉnh sửa, cắt ghép ảnh chụp màn hình. Bằng chứng càng nguyên vẹn càng có ích cho cơ quan xử lý. Nếu tài khoản kia đã xoá tin nhắn ở phía họ, phần còn lại trên máy bạn vẫn có giá trị; đừng xoá cuộc trò chuyện dù nó làm bạn khó chịu khi nhìn thấy.
Mẫu tóm tắt để trình báo và báo nền tảng
Viết một bản tóm tắt ngắn, dùng chung cho nền tảng, ngân hàng và cơ quan công an. Viết theo thứ tự thời gian, chỉ ghi sự việc, không ghi suy đoán. Mẫu dưới đây bạn thay phần trong ngoặc vuông:
"Ngày [ngày], em đặt lịch tư vấn [lĩnh vực] với tài khoản [tên tài khoản] trên [nền tảng / nhóm mạng xã hội]. Người này xưng là [luật sư / bác sĩ / chuyên gia thuế]. Trong cuộc gọi lúc [giờ], người này đề nghị em [chuyển tiền / gửi giấy tờ / đọc mã]. Em đã [chuyển số tiền … vào tài khoản … lúc … / gửi ảnh … lúc …]. Sau đó em kiểm tra thấy [không có tên trong danh sách nghề / nơi làm việc xác nhận không có người này / người này chặn liên lạc]. Em đã báo ngân hàng lúc [giờ]. Em gửi kèm ảnh chụp cuộc trò chuyện, biên lai và hồ sơ của tài khoản."
Bản tóm tắt giúp bạn không phải kể lại từ đầu mỗi lần, và giúp người tiếp nhận nắm việc nhanh. Giữ giọng bình tĩnh, ghi đúng giờ, đúng số tiền.
Vòng lừa thứ hai: nhận ra trước khi nó đến
Sau khi bị lừa, nhiều người nhận được liên lạc từ một người tự xưng là luật sư, công an, nhân viên ngân hàng hay nhân viên nền tảng, nói có thể giúp lấy lại tiền. Họ biết đúng số tiền bạn mất, đúng tên tài khoản đã lừa bạn, vì họ chính là nhóm đó hoặc mua được thông tin từ nhóm đó. Đề nghị luôn giống nhau: nộp một khoản "phí xác minh", "phí hồ sơ", "phí mở khoá" để tiền được hoàn.
Nguyên tắc đơn giản: không ai lấy lại tiền cho bạn bằng cách bắt bạn chuyển thêm tiền trước. Cơ quan công an không thu phí qua chuyển khoản để xử lý vụ việc. Ngân hàng và nền tảng không liên hệ qua mạng xã hội cá nhân. Mọi liên lạc như vậy, bạn không trả lời, rồi tự gọi lại cơ quan hay đơn vị đó qua số bạn tự tìm.
Nếu bạn trình báo rồi và muốn hỏi tiến độ, hỏi trực tiếp nơi đã nhận trình báo. Nếu muốn có luật sư giúp theo dõi vụ việc, tự chọn và tự kiểm người đó ở tổ chức nghề nghiệp của luật sư, đừng nhận lời giới thiệu từ người lạ.
Khi kẻ gian quay lại doạ dẫm
Có trường hợp người giả danh, khi bị bạn ngừng liên lạc, quay sang doạ: sẽ đăng giấy tờ của bạn lên mạng, sẽ báo cơ quan rằng bạn vi phạm, sẽ gửi hồ sơ bệnh của người nhà cho người quen. Mục đích là ép bạn chuyển thêm tiền hoặc gửi thêm thông tin. Lời doạ nghe đáng sợ nhất ở chỗ họ có trong tay giấy tờ thật của bạn.
Bạn không trả lời, không thương lượng, không chuyển tiền để "mua sự im lặng". Chụp lại lời doạ, thêm vào thư mục bằng chứng, rồi báo cơ quan công an nơi đã trình báo, nói rõ có thêm hành vi đe doạ. Nếu lời doạ nhắm vào người nhà, báo cho họ trước để họ không bị bất ngờ.
Còn chuyện "báo cơ quan rằng bạn vi phạm": nếu bạn lo việc của mình thật sự có vấn đề, ví dụ một khoản thuế hay một hợp đồng, hỏi trực tiếp cơ quan thuế quản lý, hoặc đặt một cuộc gọi với luật sư bạn tự tra được. Biết rõ tình trạng của mình từ nguồn chính thức là cách làm lời doạ mất sức nặng.
Sau khi qua chuyện: giữ mình và giữ người nhà
Trong vài tuần đến vài tháng sau, theo dõi tin nhắn về khoản vay bạn không đăng ký, thuê bao mới đứng tên bạn, thông báo đổi thông tin tài khoản. Gặp điều lạ, gọi ngay đơn vị liên quan qua kênh chính thức. Nếu giấy tờ của người thân cũng đã gửi đi, báo họ cùng theo dõi.
Kể chuyện với người nhà, nhất là cha mẹ lớn tuổi, không phải để tự trách mà để cả nhà nhận ra kịch bản lần sau. Thống nhất vài nguyên tắc chung: không gửi giấy tờ cho người chưa kiểm được, không chuyển tiền ngoài nền tảng, không đọc mã cho ai. Nếu bạn quá lo lắng, mất ngủ kéo dài hay có ý nghĩ làm hại bản thân sau sự việc, hãy nói với người thân và tìm người có chuyên môn hỗ trợ; khi có ý nghĩ tự hại, gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.
Lần sau cần tham vấn, bạn vẫn có thể gọi chuyên gia qua mạng. Chỉ cần thêm mười phút kiểm hồ sơ trước, và giữ ba nguyên tắc: tiền đi qua nền tảng, giấy tờ gửi bản đã che, chìa khoá tài khoản không đưa ai.
Câu hỏi thường gặp
Bị lừa chuyển phí tư vấn thì có lấy lại được tiền không?
Không có câu trả lời chắc chắn cho mọi trường hợp. Báo ngân hàng hoặc đơn vị ví càng sớm càng tốt, lưu đủ bằng chứng và trình báo cơ quan công an là cách tăng khả năng xử lý. Đừng tin ai hứa chắc lấy lại được tiền nếu bạn nộp phí trước.
Đã gửi ảnh căn cước hai mặt cho người giả danh thì làm gì?
Theo dõi tin nhắn về khoản vay, thuê bao hay tài khoản lạ đứng tên bạn, kiểm số thuê bao đứng tên mình với nhà mạng, cảnh giác với cuộc gọi biết thông tin cá nhân của bạn. Nếu thấy dấu hiệu bị dùng, báo ngân hàng, nhà mạng và cơ quan công an.
Có nên nhắn tin đòi lại tiền với người đã lừa mình không?
Không nên. Nhắn qua lại chỉ cho họ thêm cơ hội dựng kịch bản mới hoặc doạ dẫm. Bạn ngừng liên lạc, giữ nguyên cuộc trò chuyện làm bằng chứng, và để ngân hàng, nền tảng, cơ quan công an xử lý theo quy trình.
Người xưng công an gọi đến nói giúp lấy lại tiền thì kiểm thế nào?
Không làm theo yêu cầu trong cuộc gọi. Bạn tắt máy, tự tìm số của cơ quan công an nơi đã trình báo rồi gọi lại để hỏi. Cơ quan công an không thu phí qua chuyển khoản để xử lý vụ việc, và không yêu cầu bạn đọc mã xác nhận.
Có cần báo cho nền tảng nếu người lừa đã kéo mình ra ngoài nền tảng?
Có. Dù giao dịch xảy ra bên ngoài, tài khoản của người đó trên nền tảng vẫn có thể đang tiếp tục tìm người khác. Báo qua kênh hỗ trợ kèm bằng chứng giúp nền tảng khoá tài khoản và cảnh báo người dùng khác.
Bị lừa xong cảm thấy xấu hổ, không muốn kể với ai thì sao?
Cảm giác đó rất phổ biến, nhưng giữ im lặng làm chậm việc chặn thiệt hại và để kẻ gian tiếp tục với người khác. Kể với một người thân tin cậy giúp bạn làm các bước bình tĩnh hơn. Nếu lo âu kéo dài, tìm người có chuyên môn hỗ trợ.