Khi có tờ kết quả xét nghiệm mà chưa hiểu, đừng tự đọc từng chỉ số rồi tra mạng. Gửi trọn tờ kết quả, cả kết quả cũ để so, kèm lý do làm xét nghiệm và tên người chỉ định, rồi hỏi bác sĩ bốn câu: kết quả này nói gì với tình trạng của em, có cần làm gì tiếp không, có cần khám hay xét nghiệm lại không, và khi nào. Nếu bác sĩ đã chỉ định xét nghiệm có thể gọi được thì càng tốt, vì họ biết vì sao cho làm.
Tờ kết quả là một phần của câu chuyện, không phải cả câu chuyện. Cùng một con số, ở người này là chuyện bình thường, ở người khác là việc cần theo dõi, tuỳ tuổi, bệnh nền, thuốc đang dùng, lúc lấy mẫu. Bài dưới giúp bạn chuẩn bị đủ, tránh những hiểu lầm hay gặp khi tự đọc, có sẵn bảng câu hỏi và biết nghe câu trả lời thế nào. Bài không giải thích chỉ số nào cao thấp là gì; đó là việc của bác sĩ.
Vì sao không nên tự đọc rồi hoảng
Phần lớn tờ kết quả có cột "giá trị tham chiếu" và đánh dấu những chỉ số nằm ngoài khoảng đó bằng dấu sao, chữ in đậm hay mũi tên. Người bệnh nhìn thấy dấu đó là lo. Nhưng khoảng tham chiếu là khoảng chung cho nhiều người, mỗi phòng xét nghiệm có thể khác nhau, và một chỉ số lệch nhẹ ra ngoài không tự nó nói điều gì nếu không đặt cạnh tình trạng của bạn.
Ngược lại, có người thấy tất cả nằm trong khoảng tham chiếu thì yên tâm bỏ qua lời hẹn tái khám. Bác sĩ có khi cho làm xét nghiệm để theo dõi xu hướng qua các lần, chứ không phải để xem một lần có đạt hay không.
Tra mạng từng chỉ số thường dẫn tới hai chỗ: hoặc những bài viết nói về trường hợp nặng nhất, hoặc những lời khuyên chung chung không dùng được. Cả hai đều làm cuộc gọi sau đó tốn thêm thời gian, vì bác sĩ phải gỡ những điều bạn đã đọc.
Cách làm đỡ mệt hơn: ghi những dòng mình thắc mắc thành câu hỏi, để bác sĩ trả lời. Câu hỏi "dòng có dấu sao này có ý nghĩa gì với em không ạ?" tốt hơn nhiều so với "em bị bệnh này phải không?".
Gửi trước những gì
Bác sĩ đọc kết quả trong bối cảnh. Gửi đủ các thứ dưới đây trước giờ gọi, tick từng dòng:
- Tờ kết quả lần này, chụp đủ mọi trang, thẳng, nét, không che cột nào.
- Kết quả các lần trước của cùng loại xét nghiệm nếu có, để bác sĩ so xu hướng.
- Lý do làm xét nghiệm: khám định kỳ, theo dõi bệnh đang điều trị, hay vì triệu chứng mới.
- Ai chỉ định, ở đâu, bác sĩ đó đã nói gì khi trả kết quả (nếu đã gặp).
- Điều kiện lúc lấy mẫu mà bạn nhớ: có nhịn ăn không, đang ốm không, vừa dùng thuốc gì.
- Danh sách thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng.
- Hai ba câu hỏi chính, ghi rõ dòng nào trên tờ kết quả bạn thắc mắc.
Che số căn cước, số thẻ bảo hiểm, địa chỉ nếu bác sĩ không cần; giữ họ tên, tuổi, giới tính và ngày lấy mẫu vì những thứ này liên quan tới cách đọc kết quả.
Nếu kết quả là hình ảnh (phim chụp, ảnh siêu âm) kèm kết luận viết, gửi phần kết luận viết là chính. Ảnh chụp lại phim qua điện thoại thường không đủ rõ để bác sĩ khác đọc lại; nếu bác sĩ cần xem phim gốc, họ sẽ nói cách gửi.
Hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng
"Có dấu sao là có bệnh." Dấu sao chỉ báo chỉ số nằm ngoài khoảng tham chiếu chung. Ý nghĩa của nó với bạn phải để bác sĩ xem cùng các thông tin khác. Hỏi, đừng tự kết luận.
"Tất cả trong khoảng tham chiếu là khoẻ, khỏi tái khám." Xét nghiệm có khi để theo dõi diễn biến; lời hẹn tái khám vẫn giữ nguyên. Hỏi bác sĩ: "Kết quả này có thay đổi lịch tái khám của em không?".
"Bác sĩ nào đọc cũng như nhau." Bác sĩ đã chỉ định biết vì sao cho làm và đang tìm điều gì. Bác sĩ trong cuộc gọi chưa từng khám bạn có thể giải thích chung, nhưng thường sẽ dặn bạn trao đổi lại với người chỉ định.
"Hỏi qua điện thoại thì không cần mang kết quả khi đi khám nữa." Vẫn mang. Bản ghi cuộc gọi và tờ kết quả gốc đều cần cho buổi khám kế tiếp.
"So với kết quả ở nơi khác là thấy ngay." Mỗi nơi có thể dùng cách đo, đơn vị, khoảng tham chiếu khác. Đưa cả hai tờ để bác sĩ so, đừng tự đặt hai con số cạnh nhau rồi kết luận tăng hay giảm.
Bảng câu hỏi nên hỏi
Xếp theo thứ tự ưu tiên. Hỏi hai câu đầu trước, các câu sau nếu còn thời gian:
| Câu hỏi nên hỏi | Vì sao hỏi | Nghe câu trả lời thế nào | Hỏi tiếp nếu chưa rõ |
|---|---|---|---|
| "Kết quả này nói gì với tình trạng của em?" | Đặt con số vào bối cảnh của bạn | Nghe bác sĩ có nói "cần xem thêm" hay "phụ thuộc" không | "Bác sĩ cần thêm thông tin gì thì mới nói rõ hơn được ạ?" |
| "Em có cần làm gì tiếp không, và trong bao lâu?" | Biến kết quả thành việc làm cụ thể | Ghi rõ việc gì, mốc thời gian, ai làm | "Nếu em chưa sắp xếp được thì chờ tới lúc nào là muộn ạ?" |
| "Em có cần khám trực tiếp hay xét nghiệm lại không?" | Biết giới hạn của cuộc gọi | Nếu có, hỏi khám chuyên khoa gì, mang gì | "Em nên quay lại bác sĩ đã chỉ định hay đi chỗ khác ạ?" |
| "Những dòng có dấu sao này có cần lo không ạ?" | Gỡ nỗi lo cụ thể | Nghe lý do, không chỉ nghe "không sao" | "Nếu lần sau vẫn vậy thì có khác không ạ?" |
| "Thuốc em đang dùng có cần thay đổi gì không?" | Liên hệ kết quả với điều trị | Thường bác sĩ sẽ dặn hỏi lại người kê đơn | "Em nên nói với bác sĩ điều trị những gì ạ?" |
| "Có dấu hiệu nào em cần để ý trong lúc chờ?" | Có ngưỡng để hành động | Ghi lại nguyên văn | "Gặp dấu hiệu đó thì em đi khám ngay hay gọi lại ạ?" |
Đừng ngại hỏi lại một từ chuyên môn. "Bác sĩ nói lại giúp em bằng lời thường được không ạ?" là câu bác sĩ nghe nhiều lần mỗi ngày.
Khi bác sĩ trong cuộc gọi không phải người chỉ định
Rất hay gặp: bạn làm xét nghiệm theo lời một bác sĩ, nhưng lúc có kết quả thì không gặp lại được, nên đặt gọi với một bác sĩ khác. Cuộc gọi này vẫn có ích, miễn là bạn hiểu vai của nó.
Bác sĩ mới không biết vì sao xét nghiệm được chỉ định, không biết người chỉ định đang nghi ngờ điều gì hay đang theo dõi điều gì. Vì vậy hãy kể lại lý do làm xét nghiệm, và nếu được, gửi kèm kết luận hoặc ghi chú của lần khám đó. Không có những thứ này, bác sĩ chỉ giải thích được chung chung.
Hỏi thẳng vai của cuộc gọi: "Em hiểu bác sĩ chưa khám em lần nào. Bác sĩ giúp em hiểu kết quả này ở mức nào được, và phần nào em nên hỏi lại bác sĩ đã cho làm xét nghiệm ạ?" Câu này giúp bác sĩ trả lời trung thực về giới hạn, và giúp bạn biết mang câu gì về cho đúng người.
Sau cuộc gọi, ghi lại điều bác sĩ mới nói và mang theo khi gặp lại bác sĩ đã chỉ định. Đừng chọn tin một bên rồi bỏ qua bên kia; nếu hai người nói khác nhau, mang cả hai ý kiến tới buổi khám để hỏi cho rõ.
Ví dụ giả định: anh Minh và tờ kết quả khám định kỳ
Anh Minh nhận kết quả khám sức khoẻ định kỳ ở công ty, có ba dòng đánh dấu sao. Buổi khám đông, anh chưa kịp hỏi bác sĩ. Tối đó anh tra mạng, đọc được mấy bài viết đáng sợ, mất ngủ. Hôm sau anh đặt một cuộc gọi.
Lần này anh chuẩn bị khác. Anh chụp đủ bốn trang kết quả, tìm lại kết quả năm ngoái trong email, ghi chú là hôm lấy mẫu anh đã nhịn ăn từ tối và đang uống một loại viên bổ. Anh viết hai câu hỏi: ba dòng có dấu sao có ý nghĩa gì với anh, và anh có cần đi khám chuyên khoa không.
Trong cuộc gọi, bác sĩ so hai năm, hỏi thêm về thói quen ăn uống, ngủ nghỉ, rồi giải thích chung ý nghĩa của các dòng đó với tình trạng của anh, và dặn anh đặt khám ở một chuyên khoa trong vòng vài tuần, mang theo cả hai tờ kết quả. Bác sĩ cũng nói rõ những gì cần khám mới biết. Anh đọc lại lời dặn, bác sĩ xác nhận. Cuộc gọi không làm anh hết lo hoàn toàn, nhưng thay nỗi lo mơ hồ bằng một việc cụ thể, có hạn ngày.
Khi nào không chờ cuộc gọi
Có triệu chứng nặng kèm theo. Kết quả bất thường cộng với đau ngực, khó thở, lơ mơ, chảy máu không cầm, yếu nửa người, co giật: gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Không đặt lịch gọi online để hỏi kết quả lúc này.
Cơ sở xét nghiệm gọi báo bạn đến ngay. Làm theo lời dặn đó. Nơi làm xét nghiệm đôi khi liên hệ thẳng khi thấy kết quả cần xử lý sớm; đó không phải lúc đặt lịch hỏi ý kiến người khác trước.
Bác sĩ chỉ định đã hẹn bạn quay lại. Giữ lịch hẹn đó. Cuộc gọi với bác sĩ khác chỉ là để bạn hiểu thêm, không thay buổi tái khám.
Bác sĩ trong cuộc gọi dặn đi khám. Đặt lịch khám, mang tờ kết quả gốc và bản ghi cuộc gọi. Không đặt thêm cuộc gọi thứ hai để hỏi lại câu "có thật cần đi không".
Câu hỏi thường gặp
Tự đọc kết quả xét nghiệm trên mạng có được không?
Có thể tìm hiểu tên các mục cho đỡ lạ, nhưng không nên tự kết luận. Khoảng tham chiếu khác nhau giữa các nơi, và ý nghĩa của mỗi chỉ số phụ thuộc tình trạng riêng của bạn. Ghi thắc mắc thành câu hỏi để hỏi bác sĩ.
Gọi video với bác sĩ để hỏi kết quả xét nghiệm cần gửi gì?
Gửi trọn tờ kết quả lần này, kết quả các lần trước nếu có, lý do làm xét nghiệm, ai chỉ định, điều kiện lúc lấy mẫu, danh sách thuốc đang dùng và hai ba câu hỏi chỉ rõ dòng nào bạn thắc mắc.
Kết quả có dấu sao có nghĩa là bị bệnh không?
Không nhất thiết. Dấu sao chỉ báo chỉ số nằm ngoài khoảng tham chiếu chung. Bác sĩ phải xem cùng tuổi, bệnh nền, thuốc đang dùng và lý do làm xét nghiệm mới nói được ý nghĩa với bạn.
Nên hỏi bác sĩ đã chỉ định hay bác sĩ khác qua điện thoại?
Bác sĩ đã chỉ định biết vì sao cho làm nên trả lời sát nhất. Nếu không liên lạc được, có thể hỏi bác sĩ khác để hiểu thêm, nhưng nên quay lại người chỉ định hoặc đi khám nếu được dặn.
Bác sĩ qua điện thoại nói cần xét nghiệm lại thì có phải kết quả xấu không?
Không hẳn. Xét nghiệm lại có thể để kiểm tra một kết quả chưa chắc, để theo dõi xu hướng hoặc vì điều kiện lấy mẫu lần trước chưa phù hợp. Hỏi bác sĩ lý do và mốc thời gian làm lại.
Có triệu chứng nặng mà kết quả chưa có ai đọc thì làm gì?
Đừng chờ đặt lịch gọi để hỏi kết quả. Đau ngực, khó thở, lơ mơ, chảy máu không cầm hay co giật thì gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, mang theo tờ kết quả.