Gọi bác sĩ hộ cha mẹ già thì việc đầu tiên là hỏi cha mẹ có đồng ý không và nói rõ với bác sĩ ai đang nghe. Rồi chia vai: cha mẹ tự kể trước những gì mình thấy, một người con bổ sung điều mình quan sát được, một người khác ghi chép. Chuẩn bị kính, máy trợ thính, chọn giờ cha mẹ tỉnh táo nhất, và viết sẵn ba câu hỏi chính. Nếu cha mẹ đang lơ mơ, nói khó đột ngột, yếu một bên người, ngã đập đầu hay khó thở, không gọi online: gọi số cấp cứu.
Cuộc gọi hộ người già dễ hỏng theo hai kiểu: con nói hết, cha mẹ ngồi im và bác sĩ không nghe được người bệnh; hoặc cha mẹ kể vòng vo, con không dám ngắt, hết giờ mà chưa hỏi được gì. Bài dưới giúp tránh cả hai, kèm bảng chia vai, mẫu câu để cha mẹ tự kể, danh sách những điều con hay thấy mà cha mẹ giấu, và cách để anh chị em ở xa cùng nghe mà không loạn.
Xin phép cha mẹ và nói rõ với bác sĩ ai đang nghe
Cha mẹ già vẫn là người bệnh, vẫn có quyền quyết định chuyện sức khoẻ của mình. Trước khi đặt lịch, hỏi cha mẹ: "Con đặt cho mẹ nói chuyện với bác sĩ, con ngồi cạnh nghe và ghi lại, mẹ có muốn không?" Có người già ngại, có người không muốn con biết hết chuyện của mình. Tôn trọng điều đó; nếu cha mẹ muốn nói riêng một phần với bác sĩ, sắp xếp cho cha mẹ có vài phút riêng.
Ở phút đầu cuộc gọi, nói với bác sĩ ai đang có mặt. "Thưa bác sĩ, đây là mẹ em, bảy mươi sáu tuổi. Em là con gái, ngồi cạnh để ghi chép. Mẹ em nghe hơi kém nên em bật loa to, nếu bác sĩ cần mẹ nghe rõ câu nào thì em nhắc lại ạ." Câu này giúp bác sĩ biết nói với ai, nói chậm tới đâu, và biết người ghi chép là ai để dặn việc.
Nếu cha mẹ không còn tự quyết định được, ví dụ đang sa sút trí nhớ nặng, nói rõ điều đó với bác sĩ và nói ai trong nhà là người chăm chính. Bác sĩ sẽ hỏi người đó những điều cần, và có thể vẫn muốn chào hỏi, quan sát cha mẹ qua camera vài phút.
Nếu cha mẹ đã có bác sĩ theo dõi lâu năm, nói thêm điều đó và gửi trước kết luận gần nhất. Bác sĩ trong cuộc gọi sẽ biết mình đang ở vị trí nào: hỏi thêm cho rõ, hay đưa ý kiến để gia đình mang về hỏi lại bác sĩ đang điều trị. Hai vai này khác nhau, và nói rõ từ đầu giúp tránh hiểu nhầm rằng lời trong cuộc gọi thay được hướng điều trị cũ.
Chia vai trong cuộc gọi
Hai người là đủ, ba người là nhiều. Bảng dưới là cách chia đã thấy chạy tốt trong nhiều gia đình:
| Vai | Ai làm | Làm gì trong cuộc gọi | Không nên làm |
|---|---|---|---|
| Người bệnh | Cha hoặc mẹ | Tự kể điều mình thấy, trả lời câu bác sĩ hỏi trực tiếp, nói điều mình lo | Bị con trả lời thay ở những câu chỉ người bệnh biết như đau thế nào, ngủ ra sao |
| Người dẫn | Người con chăm chính, ở gần nhất | Nói lời tóm tắt mở đầu, bổ sung điều mình quan sát, hỏi ba câu chính | Nói thay toàn bộ, ngắt lời cha mẹ, tự kết luận bệnh |
| Người ghi | Một người con khác, hoặc chính người dẫn nếu chỉ có một | Ghi lời dặn, mốc thời gian, việc phải làm; cuối cuộc gọi đọc lại | Hỏi chen câu riêng của mình giữa chừng |
| Người ở xa | Anh chị em khác | Nghe, gửi câu hỏi cho người dẫn qua tin nhắn trước giờ gọi | Cùng mở micro hỏi một lúc |
Thống nhất vai từ tối hôm trước. Lúc cuộc gọi đã bắt đầu mà mấy anh chị em còn tranh nhau ai hỏi, phút đầu tiên trôi qua trong lúng túng và cha mẹ thấy mình như người ngoài cuộc.
Chuẩn bị riêng cho người cao tuổi
Ngoài giấy tờ, thuốc và diễn biến như mọi cuộc gọi khác, người già cần thêm mấy thứ sau. Tick trước giờ gọi:
- Chọn giờ cha mẹ tỉnh táo nhất trong ngày, thường là buổi sáng sau khi ăn, không chọn giờ ngủ trưa hay buổi tối mệt.
- Kính đeo, máy trợ thính đã sạc hoặc đã thay pin; răng giả nếu cha mẹ quen đeo khi nói chuyện.
- Ghế ngồi chắc, có tựa lưng; không để cha mẹ ngồi mép giường hay ghế đẩu suốt mười lăm phút.
- Màn hình to nếu có (máy tính bảng, máy tính) thay cho điện thoại nhỏ; tai nghe có dây nếu nhà ồn.
- Ánh sáng chiếu vào mặt cha mẹ, để bác sĩ thấy nét mặt, màu da.
- Một ly nước, khăn giấy, thuốc đang dùng để sẵn trên bàn.
- Nói trước với cha mẹ cuộc gọi khoảng bao lâu, bác sĩ sẽ hỏi những chuyện gì, để cha mẹ không bất ngờ.
- Danh sách ba câu hỏi chính, viết chữ to để cha mẹ cũng đọc được.
Nếu cha mẹ nghe rất kém, có thể nhờ bác sĩ gõ những từ khó vào khung nhắn tin song song, hoặc người con nhắc lại từng câu thật chậm. Hỏi bác sĩ trước có ngại cách đó không; phần lớn bác sĩ quen với việc này.
Để cha mẹ tự kể trước, con bổ sung sau
Bác sĩ cần nghe giọng người bệnh, cách người bệnh tả cái đau, cái mệt bằng lời của họ. Con nói thay thì thông tin gọn hơn nhưng mất đi phần đó. Vì vậy, sau lời tóm tắt ngắn của người dẫn, mời cha mẹ kể.
Mẫu câu mời: "Mẹ ơi, mẹ kể bác sĩ nghe mấy hôm nay mẹ thấy trong người thế nào, đau chỗ nào, ngủ ra sao." Sau khi mẹ kể xong: "Dạ, em xin bổ sung hai điều em thấy mà mẹ chưa nói: một là tuần này mẹ ăn chỉ được nửa bát, hai là hôm thứ ba mẹ bị chóng mặt khi đứng dậy, phải vịn tường."
Nếu cha mẹ kể vòng vo, nhẹ nhàng kéo lại bằng một câu hỏi cụ thể thay vì ngắt: "Mẹ ơi, cái đau đó bắt đầu từ hôm nào mẹ nhớ không?" Câu hỏi có mốc giúp người già quay về chuyện chính mà không thấy bị gạt đi.
Khi bác sĩ hỏi trực tiếp cha mẹ, để cha mẹ trả lời, dù chậm. Nếu câu trả lời khác điều bạn thấy, đợi cha mẹ nói xong rồi mới bổ sung, nói nhẹ: "Dạ, theo con thấy thì…". Bác sĩ có thể cần chính sự khác nhau đó.
Những điều con hay thấy mà cha mẹ không nói
Ngã, suýt ngã. Người già hay giấu chuyện ngã vì sợ con lo, sợ bị cấm đi lại. Hỏi riêng trước giờ gọi, và nói với bác sĩ nếu có.
Ăn ít, sụt cân, bỏ bữa. Cha mẹ nói "vẫn ăn bình thường", nhưng người ở cùng thấy bát cơm vơi đi. Ghi lại cụ thể: mấy bữa, ăn được bao nhiêu.
Quên thuốc, uống lặp thuốc. Hộp thuốc còn nhiều hơn số đáng lẽ phải còn, hoặc hết sớm. Đếm lại trước giờ gọi.
Thay đổi trí nhớ, tính tình. Hay hỏi lại một chuyện, lẫn ngày tháng, cáu gắt hơn trước, ngủ ngày nhiều. Những thay đổi này người ngoài khó thấy qua mười lăm phút, con kể mới biết.
Đi vệ sinh khác thường. Người già ngại nói chuyện này trước con và trước bác sĩ. Hỏi cha mẹ có muốn tự nói riêng với bác sĩ không, hay muốn con nói giúp.
Buồn, ít nói, không muốn ra khỏi nhà. Đừng bỏ qua vì nghĩ "già thì vậy". Nói với bác sĩ để bác sĩ hỏi thêm.
Ngủ khác đi. Thức dậy nhiều lần trong đêm, ngủ ngồi vì nằm thấy khó chịu, hay ngủ gật cả ngày. Ghi lại vài đêm gần nhất: mấy giờ ngủ, dậy mấy lần, có than gì khi dậy. Những chi tiết này cha mẹ thường cho là chuyện vặt nên không kể.
Anh chị em ở xa cùng nghe mà không loạn
Gia đình đông con, mỗi người một nơi, ai cũng muốn nghe trực tiếp bác sĩ nói. Có thể mời thêm người vào cuộc gọi nếu nền tảng cho phép và bác sĩ đồng ý, nhưng hỏi bác sĩ trước, vì có cuộc gọi tính theo người hoặc giới hạn số người tham gia.
Luật đơn giản: chỉ người dẫn hỏi. Những người khác tắt micro, gửi câu hỏi của mình cho người dẫn từ tối hôm trước để gộp lại, bỏ câu trùng, xếp theo thứ tự. Năm người mỗi người hỏi một câu là năm câu không liên quan nhau, bác sĩ khó trả lời cho trọn.
Sau cuộc gọi, người ghi gửi bản ghi vào nhóm gia đình trong vòng một giờ: bác sĩ dặn gì, việc gì ai làm, khi nào. Ai có thắc mắc thì hỏi lại người dẫn, không mỗi người tự gọi bác sĩ hỏi lại một lần.
Nếu anh chị em không thống nhất được hướng chăm sóc sau cuộc gọi, đừng mang tranh cãi đó vào cuộc gọi kế tiếp. Ngồi lại với nhau trước, chọn ra một hoặc hai câu hỏi cụ thể cần bác sĩ làm rõ, rồi mới đặt lịch.
Khi nào không gọi mà đưa cha mẹ đi ngay
Dấu hiệu đột ngột. Lơ mơ, gọi không tỉnh hẳn, nói khó, méo miệng, yếu hay tê một bên người, đau ngực, khó thở, co giật: gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Không đặt lịch gọi online, không chờ tới giờ hẹn.
Ngã đập đầu hoặc ngã không tự đứng dậy được. Không cố đỡ dậy nếu cha mẹ kêu đau nhiều ở hông, lưng, cổ; gọi số cấp cứu và giữ cha mẹ nằm yên, ấm.
Thay đổi đột ngột so với mọi ngày. Người vẫn tỉnh táo bỗng lẫn lộn trong vài giờ, không nhận ra người nhà, không ăn uống được gì cả ngày: đây không phải chuyện chờ tới giờ gọi.
Có ý nghĩ tự hại. Cha mẹ nói muốn chết, muốn làm hại mình: ở bên cạnh, gọi số cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất.
Bác sĩ trong cuộc gọi dặn đến khám. Sắp xếp đưa đi, mang theo danh sách thuốc và bản ghi cuộc gọi.
Câu hỏi thường gặp
Con gọi bác sĩ hỏi hộ mà cha mẹ không có mặt có được không?
Có thể hỏi những việc chung như cách chăm sóc, nên đi khám ở đâu. Nhưng bác sĩ thường muốn nghe và nhìn người bệnh, nên tốt nhất cha mẹ có mặt, dù chỉ vài phút để bác sĩ chào hỏi và hỏi trực tiếp.
Cha mẹ nghe kém thì gọi video với bác sĩ thế nào?
Dùng máy trợ thính đã sạc, tai nghe có dây hoặc loa to, chọn phòng yên tĩnh. Người con ngồi cạnh nhắc lại câu khó thật chậm, hoặc nhờ bác sĩ gõ những từ quan trọng vào khung nhắn tin song song.
Có nên để cha mẹ tự kể hay con kể cho nhanh?
Để cha mẹ kể trước, con bổ sung sau. Bác sĩ cần nghe người bệnh tả bằng lời của chính họ. Con giữ vai nói lời tóm tắt mở đầu, bổ sung điều mình quan sát và hỏi các câu chính.
Anh chị em đều muốn hỏi bác sĩ thì làm sao?
Gộp câu hỏi từ trước, bỏ câu trùng, xếp theo thứ tự, chỉ một người hỏi trong cuộc gọi. Những người khác tắt micro và nhận bản ghi sau cuộc gọi trong vòng một giờ.
Cha mẹ giấu chuyện bị ngã thì con có nên nói với bác sĩ không?
Nên nói, nhưng hỏi cha mẹ trước và nói nhẹ nhàng. Chuyện ngã là thông tin bác sĩ cần để dặn đúng, và cha mẹ thường giấu vì sợ con lo chứ không phải vì không quan trọng.
Khi nào không đặt lịch gọi mà phải đưa cha mẹ đi cấp cứu?
Khi cha mẹ lơ mơ, nói khó đột ngột, yếu một bên người, đau ngực, khó thở, co giật, ngã đập đầu hoặc lẫn lộn bất thường trong vài giờ. Gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.